İNTİKAM PEŞİNDE BİR GENÇ: MISTO

Değerli Okuyucular,

Okuyacağınız hikâye gerçek bir olaya dayanır. Çocukluğumdan beri birkaç farklı versiyonunu dinlediğim bu trajik hikâyenin hangi versiyonunu esas almam gerektiği konusunda bir tereddüt yaşadım. Şöyle bir durum hayal ediniz:

Apartman yönetiminin isteğiyle bir görevli her apartmana girmekte ve ilaçlama yapmaktadır. Ertesi gün komşuların kapısını çalıp bir gün önce ilaçlama yapmak için bir görevlinin gelip gelmediğini ve eğer geldiyse elbisesinin renginin ne olduğunu sorduğunuzda alacağınız cevaplar muhtemelen şöyle olacaktır: “Evet, bir görevli geldi. Elbisesi sanırım kahverengiydi” veya “Evet, bir görevli geldi. Elbisesinin rengi sanırım griydi.” Gördüğünüz gibi görevlinin geldiğini herkes kabul etmekte ama elbisesinin rengi konusunda farklı görüşler ortaya çıkmaktadır.

Benim aşağıda anlatacağım olay da buna benzemektedir. Olayın gerçekliği doğru ama geçişlerde kurgunun araya girmesi kaçınılmaz olmuştur.

*

Yıl 1941. İkinci Dünya Savaşı özellikle Avrupa’da tüm gücüyle devam etmektedir. Nazi Almanya’sı Yunanistan’ı işgal etmiş her an Türkiye’ye saldırmaya hazırdır. Türk ordusu bu saldırıyı Edirne üzerinden beklediğinden ordunun en önemli gücü Trakya’ya sevk edilmiş, ayrıca Alman tanklarının geçişini engellemek için de onlarca derin ve geniş siperler kazılmıştır. Türk Ordusu, Almanların Sturmabteilung adını verdikleri hücum komandolarının ilk saldırısını karşılamak için hazır beklemektedir. Sovyetler Birliği henüz savaşa dâhil olmadığından Doğu Cephesinde çok fazla asker bulundurmanın anlamı kalmamıştır. Doğu Anadolu’da güvenliğin az olduğu böyle bir zamanda Iğdır-Doğubayazıt arasındaki bölgede trajik bir olay yaşanır.

Daha önce belirttiğim gibi Avrupa savaşın içinde boğulurken Doğu Anadolu’da yaşam sakindir. Aşiretler mayıs ayıyla birlikte yayla hazırlığı yapar, alışageldiği gibi hayvanlarını yaz aylarının kavurucu sıcaklarından korumak için yaylaların serinliğine sığınırlar.

Genel olarak her aşiretin kendi yaylası vardır. Arada bir uzaklardan gelen tek-tük aileler büyük aşiretlerden uzak bir yerde tek başlarına kıl çadırlarını açıp az sayıdaki koyunlarıyla kimseyi rahatsız etmeden yayla dönemini geçirmeyi tercih ederlerdi.

1941 yılı yaz ayıdır. Diyadin tarafından gelen böyle bir aile, Iğdır’dan Doğubayazıt’a giden yol üstündeki Karabulak köyüne varmadan, ana yoldan uzakta açık arazide çadırını kurar.

Ailenin iki eşeği, on-on beş koyunu ve iki köpeği vardır. Fare avcısı bir kedi de aileyle birliktedir. Evin erkeği Diyadin’de talihsiz bir kan davasında öldürüldüğünden, aile, aşiretten küskün bir şekilde Diyadin’den uzak bir yere gitmeyi tercih etmiştir. Yoksul ailenin sahip olduğu küçük kıl çadır, dört beş direkle ayakta zorlukla durmakta, sadece yağmurlu günlerde bir koruma sağlamaktadır.

Kıl çadır, anne ve iki kızı

Bir gün bir atlı, kıl çadıra yakın gelir. Köpekler, havlayarak adamı karşılar. Çadırdan çıkan on dört yaşındaki bir delikanlı köpekleri uzaklaştırır, yolcuya yaklaşır.

Atlı, bir bardak su ister. Evdeki genç kızlardan birisi maşrapaya doldurduğu suyu atlıya uzatır. Atlı, suyu içerken gözünü kızdan ayırmaz. Yeşil gözlü, dünya güzeli bir kızdır. Çok geçmeden kız kardeşi ve annesi de çadırın önüne çıkar, çekingen ve utangaç bakışlarla yabancıyı uzaktan süzerler.

Atlı, erkek çocuğa sorar:

“İsmin ne?”

“Mısto!”

“Hangi aşirettensin?”

“Badoyî!”

“Asıl yerleşim yeriniz neresidir?”

“Diyadin!”

“Niçin bu taraflara geldiniz?”

“Babam aşiret içinde çıkan bir kan davasında öldürüldü. Biz de aşirete küsüp buraya geldik.”

“Sadece dört kişi misiniz?”

“Evet! İki kız kardeşim, annem ve ben!”

Atlı, kızları ve kadını derin derin süzer, sonra kamçısını atın sağrısına sert bir şekilde indirir, “Allahaısmarladık! Allah nimetinizi bol etsin!” diyerek uzaklaşır.

Iğdır’da Bir Kahvehane

Atlı, çok geçmeden Iğdır’a varır. Her zaman oturup çay içtiği ve dostlarıyla buluştuğu kahvehaneden içeri girer. İki arkadaşı sanki onu bekliyormuş gibi kahvehanenin dumana boğulmuş karanlık bir köşesinde oturmuş çay içiyor, sohbet ediyorlardı. Atlı, masaya oturur oturmaz tütün tabakasına uzanır. Sigarasını usulca sarar. İlk dumanı üflediğinde çay da önüne servis edilmiştir. Sessizce sigarasından birkaç yudum alır. Kafasını aniden eğerek iki arkadaşına gizli bir şey söyleyecekmiş gibi bakar. Onlar da kafalarını merakla yaklaştırırlar.

“Dünyanın en güzel kızlarıyla hoşça vakit geçirmeye ne dersiniz?”

Diğer ikisi söyleneni merakla dinler. İçlerinden biri sorar:

“Genelevi mi yoksa birisinin evinde mi?”

“Yok! Yok!” diye cevaplar atlı. Başından geçenleri ve gördüğü iki kızı ve hala genç ve güzel olan annelerini anlatır.

“İşimiz çok kolay! Çocuğu bağlarız! Zaten ne kadar bağırsalar da yardıma gelecek kimse yok. Ne dersiniz?”

“Çadır nerede?”

“Uzak değil! Şimdi yola çıksak üç saat sonra orada oluruz. Çilli geçidinin hemen arkasında bir yerde.”

Üç kafadar zaman kaybetmeden atlarına atlayıp yola koyulurlar. Güneş yeni batmış ortalık kırmızıya çalan bir ışıkla aydınlanmaktadır.

Çadırda Cinayet

Üç atlı Çilli tepesini aşınca uzakta bir ışık görürler. Çadırın direklerinden birisine gemici feneri asılıdır. Ortalık zifiri karanlıktır. Atlılar çok uzaktan da olsa fenerin sönük ışığını seçebilmektedirler. Yol boyunca kendisine maşrapa dolusu suyu uzatan kızın güzelliğini anlatıp duran atlı, diğer arkadaşlarında engellenemez bir şehvet duygusunun uyanmasına yol açmıştır. Üç atlı, avlarını köşeye sıkıştırmış aç kurtlar gibi iştahla sönük ışığa doğru ilerler.

*

Atlıların geldiğini ilk köpekler fark etti. Yaklaşan yabancıların olduğunu haberdar etmek için uzun uzun uludular. Mısto, yatağından doğruldu, direğe asılı gemici fenerini alıp çadırın önüne doğru yürüdü. Karanlığın içinde oynaşan ve gittikçe yaklaşan siyah gölgeleri merakla izlemeye başladı.

Atlılardan birisi, silahını omzundan indirdi, iki fişeği çiftesine doldurdu. Azgın bir şekilde kendisine hücum eden köpeklerden birini hedef alıp ateşledi. Köpek inleyerek yere yıkıldı. Diğer köpek de korkuyla uzaklaştı.

Silah sesinin duyulmasıyla aynı yatakta yatan anne ve iki kız, hızla doğrulup üst başlarına çeki düzen verip dışarı fırladılar. Epeyce uzaklaşmış olan Mısto korkuyla çadıra doğru geri koştu. Anne ve üç çocuk birbirlerine sarılmış halde yaklaşan atlılara bakakaldılar. Çadıra daha önce gelmiş olan atlı, bağırdı:

“Mısto yanıma gel!”

Mısto, ürkek adımlarla adama doğru gitti. Üç yabancı atlarından indiler. Gemlerini çadırın önündeki kazıklara iliştirdiler. Adamlardan birisi Mısto’ya yaklaştı, yakaladığı gibi yere yatırdı. Ellerini ve ayaklarını sıkıca bağlayıp çadırın arkasındaki karanlık bir köşeye fırlattı.

İki kız ağlamaya başladı. Anne, cesaretini topladı, “Ne yapıyorsunuz, kimsiniz?” diyerek bağırıp çağırmaya başladı. Olup bitenleri kocasının öldürülmesi nedeniyle ortaya çıkan kan davasının bir devamı olduğunu zannediyordu.

İki adam, kadını yakalayıp sürükledi, çadırın orta direğine sıkıca bağladı, durmadan bağırıp çağırmasın diye de ağzını bir şalla sardı. İki genç kız, yatağın içine girmiş korkuyla birbirlerine sarılmış haldeydiler.

Üç erkek, aynı anda kızlara yöneldi. Kızların elbiselerini zorla hatta yırtarak çıkarıp attılar. Çırılçıplak kalan iki kız kardeş birbirine sarılıp hıçkırarak ağlamaya başladı. Adamlardan birisi kendisine yakın olan kızı zorla çekerek diğer kardeşinden ayırdı. Bir diğeri pantolonunu çıkarmıştı bile. Güçlü sesiyle arkadaşına seslendi:

“Beko! Kızın elini sıkı tut!”

Beko, yerde uzanan genç kızın ellerini kafasının arkasında birbirine kenetledi, dizini üstüne yerleştirdi. Çıplak adam, on beş yaşındaki kızın üzerine çullandı. Kızın bağırması ve feryadı yeri göğü inletti. Beko, kızın suratına sert bir tokat indirdi. Kız, sessizleşti. Kızın elini tutan adam seslendi:

“Beko yeter! Sırada Hesso var!”

Bu kez yarı çıplak sırada bekleyen Hesso kızın üzerine çullandı. Çok geçmeden kızın elini tutan adam, yeniden seslendi:

“Hesso, sıra bende!”.

Zeko da kıza tecavüz etti. Bu kez ikinci kızı getirdiler. Her şey acımasızca tekrar etti.

Mısto, eli kolu bağlı bir halde karanlıkta olup biteni izliyor, öldürüleceği korkusuyla ses çıkarmıyordu. Gemici fenerinin isli ışığında adamları tek tek inceliyor, konuşmaları ve siluetlerini hafızasına kazıyordu. Beko isimli adamın sağ bacağında büyük bir yara izi vardı. Diğer ikisinin yüz hatlarına dikkat etti. Zeko’nun kafası keldi. Hesso, iki de bir bağırıyordu:

“Elinizi çabuk tutun! Yarın sabah erkenden kamyonla İstanbul’a yük götüreceğim. Oruç Vurgun malı geç getiren şoförlerin işine son veriyor.”

Diğeri sordu:

“Oruç Vurgun nereli?”

“Iğdırlı. İstanbul’a yerleşmiş. Kendisi için çalışan yüzlerce kamyonu ve şoförü var.”

Mısto, Hesso’nun sağ yanağındaki kocaman şark çıbanını uzaktan bile görebiliyordu. Mısto, konuşulanları ve gördüklerini bir daha unutmamak üzere hafızasına yerleştirmeye çalışıyordu. Annesi, direğe bağlı başını eğmiş hıçkıra hıçkıra ağlıyordu.

Üç erkek pantolonlarını giyinip bağdaş kurdular. Zeko, cebinden çıkardığı tütün tabakasını orta yere attı. Sırayla ve huzurlu yüz ifadesiyle sigaralarını sarıp tüttürmeye başladılar. Çadırın ortasından yoğun bir duman yükselirken her üçünün de yüzünde utanmaz bir gülümseme ve acımasızlık vardı.

Beko, söze girdi:

“Bunları bu şekilde bırakıp gidelim mi?”

Zeko, müdahale etti:

“Hayır! En doğrusu izimizi kaybettirelim. Öldürüp bir çukura atalım.”

Hesso da aynı görüşteydi. Zeko, ayağı kalktı çiftesini iki kıza doğrulttu. Ateşledi. Tüfeği tekrar doldurup bu kez kızların kafasına sıktı. Öldüklerinden emin olmak istiyordu. Anne, gördüğü acıdan zaten baygın haldeydi. Zeko, bu kez tüfeği kadının yere doğru sarkan kafasına dayayıp ateşledi.

Nereye gömeceklerini düşünürlerken yolları iyi bilen Hesso, uzaktan geçen Iğdır-Doğubayazıt yolunu işaret etti:

“Şose yolda derin çukurlar var. Biraz da biz kazarız. Cesetleri gömer üzerini toprakla kapatırız. Böylece çukur kazma derdinden de kurtulmuş oluruz.”

Cesetleri ipe bağlayıp atlarıyla sürükleyip götürdüler. Evdeki kazma ve küreği de yanlarına almayı unutmadılar.

Hesso, haklıydı. Şose yol berbat bir durumdaydı. Derin bir çukur buldular. Biraz daha kazdılar. Anne ve iki kızı üst üste attılar. Üzerlerine çakıl taşları ve toprak atıp çukuru doldurdular. En üstünü daha iri taşlarla ördüler. Kimsenin burada üç cesedin gömülü olduğunu anlaması mümkün değildi.

Mısto, olup biteni ay ışığında uzaktan seyrediyordu. Atlıların evden uzaklaştığını görür görmez sürünerek mutfak kısmına geçti, yerdeki bıçağı ağzıyla yakaladı, yine sürünerek taştan örülü duvara yöneldi. Elleri arkadan bağlıydı. Zor da olsa bıçağın arka sapını taşların arasına sıkıştırdı. Ellerini bağlayan ipi bıçağın sivri kısmına denk getirdi. Elini yukarı aşağı hareket ettirip ipi kesti. Elleri de kan içinde kalmıştı. Vakit kaybetmeden ayağındaki ipi de kesti. Feneri söndürdü. Kendisini arayıp bulmasınlar diye feneri de yanına alarak vadiye doğru koşar adım indi. İki kocaman kayanın arasına zorlukla sıkışarak kendisini güvenli bir şekilde sakladı. Diğer köpek, ölen arkadaşının başına uzanmış inler gibi ağlıyordu.

Beko, aniden Mısto’yu hatırladı:

“Gidip bağladığımız çocuğu da öldürelim. Kanıt kalmasın!”

Atlılar hızla çadıra ilerlediler. Mısto koydukları yerde değildi. Ortalık zifiri bir karanlığa gömülmüştü. Biraz daha aradıktan sonra vazgeçtiler. Çadırın az ötesinde bekleyen iki eşek ve koyunları önlerine katıp Iğdır’a doğru yola koyuldular.

Mısto’nun zihni alt-üst olmuştu. İki kayanın arasına sıkışmış bir halde iki büklüm öylece bekledi. Sabahın beyazlığı ortalığı doldurunca Mısto, saklandığı yerden çıktı. Hayatta kalan köpek Mısto’yu bulmuş, vefalı bir şekilde önüne uzanıp inleyip duruyordu. Mısto, sürünerek kıl çadıra doğru ilerledi.

Atlılar çekip gitmişti. Gün aydınlanınca çadırın içinde kardeşlerinin ve annesinin birikmiş kanlarını gördü. Bıçağı almak için yerde sürünürken kendi elbisesi de kardeşlerinin kanına bulandı. Fazla düşünmeden hareket etti. Gömleğini değiştirdi ama ikinci bir pantolonu olmadığından yapabileceği bir şey yoktu. Siyah renkteki pantolonu kanı emmişti ancak kan lekesinin rengi belli olmuyordu.

Evin kedisi de miyavlayıp duruyordu. Mısto’nun gözü yerdeki tütün tabakasına ilişti. Alıp cebine koydu. İpini kesmek için kullandığı bıçağı da taşların arasından çekip çıkardı. Babasından kalma paltoyu üzerine geçirdi. Palto büyüktü. Kollarını sıvadı. Bıçağı yan cebine yerleştirdi. Çadırı ve direkleri söktü. Her şeyi üst üste yığdı. Gemici fenerindeki gazyağını oraya buraya serpiştirdi. Kibriti ateşleyip kıl çadırın üzerine attı. Alevler hızla yükseldi. Artık ailesinden geriye bir şey kalmamıştı. Mısto, kedisini kucağına aldı. Köpeği de arkasına takıldı. Annesi ve iki kız kardeşinin gömülü olduğu yolun kenarına geldi. Yerini unutmamak için taşlardan bir yığın ördü. İntikam alacağını içinden bin kez tekrarladı. Sessizce Doğubayazıt’a doğru yola koyuldu.

Mısto’nun Doğubayazıt Günleri

Mısto, kenar bir mahalleye yaklaştığında bir evin önünde durdu. Ortalıkta kimse yoktu. Yayla zamanı ilçenin nüfusu yarı yarıya azalıyordu.

Mısto, şehir merkezine doğru ilerledi. Çocukların oynadığı bir bahçe gördü. Evin köpekleri ile kendi köpeği karşılıklı hırlaşınca zavallı kedi korkudan duvara zıplayıp ortalıktan kayboldu. Köpeklerin sesine çıkan bir kadın uzaktan bağırdı:

“Sen kimsin, ne istiyorsun?”

Mısto konuşmak istedi ama dilinin tutulduğunu fark etti. Konuşamıyordu. “Karnım aç,” anlamında el işareti yaptı. Kadın eve girdi, elinde iki tandır ekmeğiyle Mısto’nun yanına geldi.

Kadın sorular soruyor ama cevap alamıyordu. Mısto el işaretiyle yaşadıklarını anlatmaya çalıştı ama kadın Mısto’nun garip hareketlerine bir anlam veremiyordu.

Mısto yere oturdu. Ekmeği ikiye böldü. Yarısını köpeğine attı. Kendisi de diğer yarısını yedi. İkinci ekmeği gömleğinin içine sakladı. Bahçe kapısından çıkıp kalabalıkların arasına daldı. Bir ara arkasına baktığında köpeğini göremedi. Kaybolmuştu.

Mısto, bir çayhanenin önünde durdu. Kaldırım taşına oturdu. Müşterilerine çay servisi yapan garson aynı zamanda çayhanenin sahibiydi. Çırağı yaylaya gittiği için yalnız kalmıştı. Mısto’nun biraz uzakta kaldırımda durgun ve sessiz bir şekilde oturduğunu görünce seslendi:

“Ey! Genç adam!”

Mısto, kafasını çevirip baktı. Çayhanenin sahibi, sordu:

“Çalışmak ister misin?”

Mısto ayağa kalktı, çekingen adımlarla adamın yanına gitti. Çayhane sahibi öneride bulundu:

“Çırağım yaylaya gitti. Yalnız başına işlerimi yürütemiyorum. Sadece çayları masaya götürecek, boş bardakları getireceksin. Kabul mü?”

Mısto, “Evet!” anlamında başını salladı. “Adın ne?” diye sordu adam. Mısto eliyle dilini işaret ederek konuşamadığını anlatmak istedi.

Adam, bu durumu pek de umursamadı:

“Zaten konuşman gerekmiyor! Çay dağıtıp, boş bardakları toplayacaksın. Ben sana bir isim bulayım: İsmin Halis olsun. Rahmetli dedemin adıydı.”

Mısto onaylar gibi başını hafifçe eğdi.  Adam tekrar sordu:

“Kalacağın yer var mı?”

Mısto, “Hayır!” anlamında başını iki yana salladı. Patron, pratik zekalı birisiydi. Mısto’yu arka odalardan birisine götürdü. “Halis, bu oda senin! Sabahları daha ben gelmeden dükkânı açar, temizliğini yaparsın. Şimdi hemen işe başla!”

Mısto, ilk günler acemiliğin verdiği sakarlıkla bardakları deviriyor, çayları döküyordu. Çok geçmeden görevini en iyi şekilde yerine getirmeye öğrendi. Dükkân sahibi de bu durumdan memnun kalıyor, iki de bir gururla bağırıyordu:

“Halis, çaylar hazır!”

Mısto, işine dört elle sarılıyor, patronu bir şey söylemeden boş bardakları topluyor, masaları temiz tutuyordu.

Mısto, artık işini öğrenmişti. Akşamları küçük odadaki yer yatağında yatıyor, erkenden uyanıp dükkânı temizliyor, masa ve iskemleleri dükkânın önünde sıraya diziyor, bununla yetinmeyip suyla dükkânın önüne ve yola su serpiştiriyordu. Patron geldiği zaman her şeyin istediğinden daha iyi yapıldığını görünce, “Bravo Halis! Sen bu işi çabuk öğrendin!” diyerek övüyordu.

Mısto her akşam unutmamak için şu kelimeleri zihninde durmadan tekrarlıyordu:

“Zeko, Hesso, Beko, Oruç Vurgun!”

Sonra bıçağı çıkarıyor, taş zımpara ile uzun uzun biliyordu.

Arada bir zihni babasının öldürülmesine kayıyordu. Babası çerçilik yani gezici satıcılık yapıyordu. Beş adet merkebi vardı. Ağrı il merkezine gidiyor, her türden ev aletleri hatta bayanlar için kumaş satın alıyor, Mengeser, Suçtağı, Yoncalı gibi ağırlıklı olarak Terekeme nüfusun yaşadığı köylere gidiyor, malını satıyordu. Kürt köylerinde nakit para yoktu. Yağ veya peynir karşılığında eşya vermeye de istekli değildi.

Mısto, on yaşından itibaren babasıyla eşek kervanın arkasına takılıyor, Ağrı şehir merkezinde satın aldıkları eşyaları eşeklere yüklüyor, Terekeme köylerini tek tek dolaşıyordu. Bu işi aralıksız dört yıl yapan Mısto bu fırsatla Türkçe de öğrenmişti. Bazen babası rahatsızlığında tek başına işi yürütebilecek öz güvene sahipti.

Mısto, bir gün babasıyla malları satmış birkaç hafta dinlenmek için Diyadin’deki köylerine doğru yol alıyorlardı. Karşılarına iki silahlı atlı çıktı. İçlerinden biri bağırdı:

“Beni tanıdın mı?”

Mısto’nun babası, “Hayır!” demekle yetindi.

Atlı adam, devam etti:

“Yirmi yıl önce senin baban benim babamı öldürmüştü.”

Ardından sert bir komut verdi:

“Paraları çıkar!”

Mısto’nun babası ince yapılı uzun boylu, güçlü, kuvvetliydi:

“Param var ama vermem!” diye karşılık verdi.

Atlılardan biri silahını ateşledi. Göğsünden yara alan Mısto’nun babası yere yığıldı. Mısto, ne yapacağını bilemez haldeydi. Tek hatırladığı “Bavo! Bavo!” diyerek hüngür hüngür ağlamasıydı. Silahı ateşleyen adam atından indi, Mısto’nun ve babasının cebindeki tüm paraları topladı, atına atlayıp arkadaşıyla birlikte uzaklaştı.

Mısto, babasının cesediyle baş başa kalmıştı. Cesedi zorlukla kaldırıp eşeklerden birisinin üzerine yerleştirdi. Bu halde köye vardı. Annesinin ve iki kız kardeşinin çığlıkları yeri göğü aldı. Mısto, o günden sonra insanlara karşı içinde tarifsiz bir kin ve intikam taşımaya başladı. Annesi ve kız kardeşlerinin ölümüne de şahitlik yapınca insanlara karşı duygusunu kaybetmiş, sessizleşmişti.

*

Mısto, üç yıl çaycı olarak görev yaptı. Artık on yedi yaşında bir delikanlıydı. Çalıştığı yer şehir merkezindeydi. Askeri inzibatlar ortalıkta dolaşıyor, askerlik yaşına gelen gençleri yakalayıp yoklama için Askerlik Şubesine götürüyorlardı. Mısto, masaları temizlerken iki askeri inzibat başucunda belirdi:

“Yoklamanı yaptırdın mı?”

Mısto, el işaretiyle konuşamadığını anlatmaya çalıştı. Patron da onları görmüş yanlarına gelmişti:

“Bu benim oğlum! Konuşma özürlü!”

“Doktordan konuşma özürlü olduğuna dair bir rapor alıp Askerlik Şubesine götürün.”

Patronun on sekiz yaşında bir oğlu vardı. Yayladaki tüm işler onun üzerineydi. Amacı Mısto’yu çürük çıkartıp oğlunun askere gitmesine engel olmaktı.

Vakit kaybetmeden dükkâna kilidi vurup Mısto ile eve uğradılar. Oğlunun doğum kağıtlarını alıp birlikte Devlet Hastanesine gittiler. Patron, doktora durumu açıkladı. Mısto’nun oğlu olduğunu ama konuşma özürlü olduğundan yoklamaya getirmeyi unuttuğunu söyledi.

Doktor, Mısto’yu kontrol etti, sorular sordu. Mısto anlayabiliyor ama cevap veremiyordu. Doktor masasına otururken patrondan iki şahit getirmesi halinde raporu verebileceğini söyledi. Patron, Mısto’yu hastanede bıraktı. Alelacele tanıdık iki ahbabını yanına alarak hastaneye geri döndü. Onlara çocuğun gerçek adının “Halis” değil “Mustafa” olduğunu tembihledi çünkü kendi oğlunun adı da Mustafa idi.

Hep birlikte doktorun odasından içeri girdiler. Doktor, şahitlere Mustafa’yı ne zamandan beri tanıdıklarını sordu. Şahitler yıllardır Mustafa’yı tanıdıklarını, konuşma özürlü olduğu üzerine yemin ettiler. Doktor, şahitlere imza attırdı. Elindeki kâğıdı kahvehane sahibine uzattı:

“Şimdi Askerlik Şubesine gidip oğlunuzu çürüğe çıkartabilirsiniz.”

Patron, çok sevinçliydi. Savaş dönemiydi. Askerlik beş-altı yıl sürüyordu. Böylece kendi oğlunu askere gitmekten kurtarmış olacaktı.

Askerlik Şubesindeki yetkili doktor raporu okuyunca Mustafa’nın doğum kağıdını da istedi. Daktilosunun başına geçti: “Bu kağıdı taşıyan ….. doğumlu Mustafa……konuşma özürlü olması nedeniyle çürüğe çıkarılmıştır.”

Askeri görevli resmi kâğıdı patrona uzattı. Patron, sevincini belli etmeden hızla oradan uzaklaştı. Yolda ilerlerken elindeki kâğıdı Mısto’ya uzattı:

“Bu sende kalsın! Askeri inzibatlar seni durdurunca bu kâğıdı gösterirsin.” Mısto, uzatılan kâğıdı dikkatlice katlayıp cebine koydu.

Mısto, o akşam dükkânı kapadıktan sonra odasına çekildi. Gemici fenerini yaktı. Her akşam yaptığı gibi yıllardır yanında taşıdığı bıçağı yatağın altından çıkardı. Zımparayı eline aldı. Bir yandan kız kardeşlerini ve annesini düşünüyor bir yandan sert ve kin dolu hareketle bıçağı biliyordu. Askerlik çürük raporu cebinde olduğuna göre artık rahat bir şekilde Iğdır’a doğru yola çıkabilirdi. İntikam ateşi yüreğini yakıyordu.

Üzerini giyindi. Bıçağı özenle babasından hatıra kalan paltonun yan cebine yerleştirdi. Zımpara taşını ve tütün tabakasını da almayı unutmadı. Askerlik çürük raporu da üzerindeydi. Gecenin bir yarısı dükkânın kepengini açtı. Kilidi dışardan vurdu. Bir anahtar da patronda vardı. Dükkândan içeri girmesi sorun olmayacaktı.

Beko’dan İntikam

Mısto, hızlı adımlarla Iğdır’a doğru yola çıktı. Iğdır-Doğubayazıt yolunu izlemekten kaçındı. Örtülü köyü üzerinden Gevro köyüne oradan da Iğdır ovasına indi. Mısto, aradan üç yıl geçmesine rağmen katillerin isimlerini ve yüz hatları granite kazınmış yazı gibi silinmez bir şekilde hafızasına yerleştirmişti.

Iğdır’a vardığında ilçe merkezinde turladı. Kürtlerin yoğun olduğu sokaktaki kahvehanelerden birisinden içeri daldı. Çayını yudumlarken gözü gelip gidenlerdeydi. Düşündüğü tek şey: O üç katili nasıl bulacaktı? Elini paltosunun cebine attı. Katillerden birine ait olan gümüşten yapılma tütün tabakasını masanın üzerine koydu. Bir sigara sardı. Bu tür gümüşten tabaka herkeste olmazdı. Belki birisinin dikkatini çeker diye umutlanmıştı.

Akşama doğru hamamın olduğu ara yola saptı. Yatmak için boş veya terkedilmiş bir ev arıyordu. Cebinde parası vardı. İstese bir handa yatabilirdi. Ancak kendisini kalabalıklardan saklamayı daha uygun görüyordu. Hamamın arkasında iki katlı toprak tuğladan yapılma bir bina vardı. Yarısı yıkılmıştı. İçinde kimse yaşamıyordu. İkinci kattaki odaya çıktı. Bir köşeye büzüşüp uykuya daldı.

Sabahleyin ağır bir kükürt kokusuyla uyandı. Aşağı inip etrafı dolaşınca hamamı gördü. Gençlerin hepsi askere alındığından hamam sahibinin çalışacak genç bir elamana ihtiyacı vardı. Görevi basitti. Külleri boşaltmak, kömür taşımak ve büyük kazanı sürekli sıcak tutmaktı.  Güçlü kuvvetli bir gence ihtiyacı olan patron, Mısto’yu görünce Azerice seslendi:

“Ay gede (çocuk)! Hele bir gel!”

Mısto, Azericeyle ilk kez tanışıyordu. Patron teklifini yaptı:

“Çalışmak istiyirsen?”

Mısto başını sallamakla yetindi. Patron, “Adın nedir?” diye sorunca Mısto çürük raporunu çıkarıp uzattı. Patron, “konuşma özürlü” ifadesini görünce durumu anladı. “Bu önemli değil. Ben sana işi göstereceğim. Yatacak yerimiz de var. Demek adın Mustafa’dır!”

Mısto, Iğdır’a gelişinin ikinci günü hem iş hem de yatacak bir yer bulmuştu. Bütün günü büyük kazanın altındaki külleri boşaltmak, el arabasıyla taşıdığı kömürle ateşi beslemekti. Yorucu bir iş değildi. Patron öğlen yemeğini de kendi eliyle getirip veriyordu. İyi bir insandı.

Bir gün patron, Mısto’ya uzaktan seslendi:

“Mustafa gel sana hamamı göstereyim. Bugün müşteri azdır! Sen de yıkan!”

Mısto, ilk kez hamamın giriş binasından içeri giriyordu. Lobi kısmında bir kısım erkekler elbiselerini çıkarıyor bir kısmı da artık gitmeye hazır halde elbiselerini giyiniyor, bir kısmı da havlulara bürünmüş, kerevete uzanmış, rehavete kapılmış halde keyifle çaylarını yudumluyorlardı.

Hamamcı, Mısto’ya bir yer gösterdi. Soyunmasını istedi. Sonra da kendi eliyle peştamalı kasıklarına sardı. Bir ucunu diğer tarafa sıkıştırdı. Mısto külotunu çıkarıp ahşap takunyaları giyindi. Sıcak buhar ve hamamla ilk kez tanışıyordu. Patronun arkasına takılıp yavaş yavaş ilerledi. Patron ahşap kalın kapıyı açınca yoğun bir buhar dışarı hücum etti. İçeri girip kapı kapanınca Mısto, ilk anda kör olduğunu düşündü. İçerisi nefes kesen yoğun bir buharla doluydu. Patron gülerek elinden tuttu, kurnalardan birisinin başına oturttu. Eline sabun ve lifi sıkıştırdı. Hoş sesiyle devam etti:

“Gönlünce yıkan! Acele etme! Kazanda sıcak su doludur.”

Mısto’nun gözleri yavaş yavaş buhara alıştı. Artık yanındaki ve uzaktaki yarı çıplak insanları seçebiliyordu.

Kurnayı açıp yıkanmaya başladı. Hayatında ilk kez kendisini bu kadar mutlu ve huzurlu hissediyordu. Vücudunu defalarca sabunladı, lifle ovdu. Bir ara meraklanıp uzaktaki odalarda ne olduğunu görmek istedi. Kapısında peştamal asılı iki küçük odanın önünde insanlar etek tıraşı için sıraya girmişlerdi. Sağ tarafta musalla taşına benzer bir yer vardı. Adamın birisi uzanmış birisi de ha bire keseliyordu.

Keseci, derin bir nefes alıp adama dönmesini söyleyince, Mısto’nun yüreği hopladı. Adamın sağ bacağındaki yara izini tanımıştı. Kız kardeşlerine tecavüz eden Beko’nun yarasıydı bu! Hata yapması mümkün değildi. Bu Beko’ydu! Keseci üzerinde kıl olmayan, soyulmuş bir deri gibi duran kısmı da keselemek istedi. Beko, “Oraya dokunmayın! Çocukluğumda uçurumdan kayarak düşmüştüm. Onun izidir.”

Mısto, Beko’nun ses tonunu da tanıdı. Hızla buhar odasından çıktı. Patronunu beklemeden havluyla kurulandı. Patron sevecen bir tavırla, gülümseyerek yaklaştı:

“Hamamda ilk defa zor oluyor. Buhara zamanla alışırsın!”

Mısto, “Evet!” anlamında kafasını salladı.

Elbiselerini hızla giyindi. Patronun getirdiği çayı içmeden hamamdan fırladı. Hamamın bitişiğinde uyuması için kendisine verilen odasına gitti. Babasının paltosunu giyindi. Başına şapkasını geçirdi. Bıçağı, zımpara taşını, tütün tabakasını ve çürük raporunu alarak odadan çıktı. Kavak ağaçlarının arasından geçerek hamamın karşısındaki üzüm bağına (sonraki yıllar Şark Çırçır fabrikasının olduğu yer) girip saklandı.

Dışarıdan birisinin onu görmesi mümkün değildi. Gözünü hamamın kapısına dikmiş, Beko’nun çıkışını bekliyordu. Neredeyse akşam karanlığı bastırmak üzereydi. Birden kalbi hopladı. Beko, elinde bir torbayla hamamdan çıktı. Yavaş adımlarla ilerledi, sonra ara bir sokağa daldı. Mısto vakit kaybetmeden Beko’yu takibe koyuldu. Beko, hamamın verdiği yorgunluk nedeniyle adımlarını küçük atıyor, elindeki torbayı sallayıp duruyordu.

Beko, Baharlı Mahallesi’ne giden ara bir sokağa saptı. Hava kararmıştı. Mısto bıçağını kavradı. Etrafına bakındı. Gelen giden yoktu. Bir panter hızıyla bıçağı arkadan Beko’nu kalbine denk gelecek şekilde sapladı. Beko, önce bir şey hissetmedi. Mısto bu kez bıçağı boğazına dayadı. Yıllardır kinle bilediği bıçak bir dokunuşta Beko’nun boğazını boydan boya kesti. Kan, fıskiye gibi aktı. Beko, yere devrildi. Mısto, Beko’nun kafasını kesip uzak bir yere fırlattı. Beko’nun cebindeki cüzdanı aldı. Hızla karanlığın içinde kayboldu. Kavak ağaçlarının ve bağların arasından geçerek hamamın arkasında ilk geldiği gün kaldığı yarı yıkık eve gitti. Derin derin soluyarak uzandı. Hıçkıra hıçkıra ağlamak istiyordu ama gecenin sessizliğinde duyan olabilir diye vazgeçti.

Mısto, uyandığında öğlen olmuştu. Hamamcıya görünmeden evden çıktı. Hamamcı Mısto’nun yerine başka birine iş vermişti.  Yaşlı bir adam zorlukla kömür taşıyordu.

Mısto, İdirmava yönünde ilerledi. Arkın içinde kimseye fark ettirmeden bıçağını yıkadı. Üzerinde kan lekesi olup olmadığını kontrol etti.

Baharlı Mahallesinde ara bir sokakta bir adamın kafası kesilmiş halde bulunduğu haberi Milli Emniyet Şefi Hüsnü Bingöl’e iletildi. Hüsnü Bingöl, çok geçmeden olay yerine geldi. Piposunu yakıp polis müdüründen bilgi aldı:

“Efendim, olay dün akşam meydana gelmiş olmalı. Hırsızlık olayına benziyor! Adamın cüzdanı yok!”

Hüsnü Bingöl polis şefine sert sert baktı:

“Ne zamandan beri hırsızlık için kafa kesiliyor!”

“O halde kan davası olmalı!”

Beko’nun kimlik bilgilerini öğrenmiş olan Hüsnü Bingöl, yine sert sert baktı:

“Kürtler kan davasında kafa kesmez. Kurşunu sıkar gider. Nereye defnedilecek?”

“Baharlı Mahallesi mezarlığına!”

“Mezarlığa gelenleri dikkatlice takip edin. Katil aralarında olabilir.”

Iğdır’ın efsane MİT Başkanı Hüsnü Bingöl

Zeko’dan İntikam

Mısto, şehir merkezinde Kürtlerin yoğun olduğu kahvehanelerden birine girdi. Bakkaldan aldığı ekmek ve helvayı iştahla yedi. Çayını içti. Kulağını konuşulanlara verdi. Herkes dün akşamki cinayeti konuşuyordu. Cenazenin Baharlı Mahallesindeki mezarlığa götürüleceğini duydu. Acaba Zeko ve Hesso da cenaze yerine gidecekler miydi? Bu iyi bir fırsat olabilir diye düşündü. Ama konuşamıyordu. Mezarlığın nerede olduğunu nasıl soracaktı? Vazgeçti.

İlçe merkezinde dolandı. Öğlen yemeğini yedi. Akşama doğru öteberi satın alıp hamamın arkasındaki izbe eve geri döndü. Mısto artık Beko cinayetini unutmuştu. Şimdi zihnini kel kafalı Zeko ile sağ yanağında kocaman şark çıbanı olan ve şoförlük yapan Hesso’yu kurcalıyordu. Yanında taşıdığı gümüş tütün tabakasının Zeko’ya ait olduğunu biliyordu. Şu an elinde bu kadar bilgi vardı.

Mısto, bir ay boyunca Kürtlerin oturduğu kahvehanelere gidiyor, bilerek gümüş tabakayı masanın üzerine koyuyor, sigara sarıp gelip geçenleri pür dikkat izliyordu.

İşte böyle bir gün, yan masadaki birisi tütün sarmak için izin istedi. Mısto, tütün tabakasını uzattı. Adam, tabakayı eline alır almaz yanındaki arkadaşına, “Bu bizim Zeko’nun tütün tabakası!” diye hayretle gösterdi. Adam, Mısto’ya tütün tabakasını nereden aldığını falan sordu ama Mısto el hareketiyle konuşma özürlü olduğunu ifade edip soruları cevapsız bıraktı.

Adam, masadan kalktı, alelacele dışarı çıktı. Mısto bunun ne anlama geldiğini biliyordu. Adam, Zeko’yu bulup getirmek için çıkmıştı. Mısto, çay parasını ödeyip dışarı fırladı. Kendisini bir köşeye saklayıp, kahvehaneye gelenleri dikizlemeye koyuldu. Çok geçmeden kel kafası şapkasının altından bile görünen Zeko, az önce gümüş tabakadan tütün saran adamla birlikte kahvehaneden içeri girdi. Mısto, sabırla çayhaneyi dikizlemeye devam etti.

Zeko, dışarı fırladı, gözünü dört bir tarafta dolaştırdı. Belli ki gözleri Mısto’yu arıyordu. Sonuç alamayacağını görünce geldiği yönde adımlamaya başladı. Mısto da gizliden peşine takıldı. Mısto, ara bir sokağa dalıp ana caddeye çıktığında Zeko’nun uzakta bir dükkândan içeri girdiğini gördü. Bu bir manifatura dükkanıydı.

Mısto, yere çömeldi, dükkânın kapanış saatini beklemeye koyuldu. Akşam karanlığı henüz çökmüştü. Zeko, dükkânın kepengini gürültüyle kapattı, kilidi vurup ana caddede yürümeye başladı. Mısto, yerinden kalkıp peşine takıldı. Zeko, bir bakkala girdi. Alışverişini tamamladı. Eli öteberiyle doluydu. Bir faytona binmek istedi. Her geçen faytona el işareti yapıyor, durmasını istiyor ama her seferinde faytoncular kafalarını olumsuz anlamda sallıyorlardı. Herkesin dükkânı kapatıp evine gitmek istediği bu saatlerde boş fayton bulmak zordu.

Zeko, yürümekten başka çaresi kalmadığını anladı. Halfeli Caddesi’ne doğru adımladı. Mısto, avını kaçırmak istemeyen bir kaplan gibi Zeko’nun peşindeydi. Zeko, bir bahçe kapısının önünde durdu. Kapı tokmağını birkaç kez sertçe vurdu. Bir kadın kapıyı açtı. Zeko’nun elindeki öteberiyi aldı. Zeko, kadınla bir şeyler konuştu. Tekrar çarşıya yöneldi. Gazyağı almayı unutmuştu. O yıllar Iğdır’da elektrik yoktu. Zifiri karanlık hızla çöküyor, herkes evine çekiliyor, ara sokaklar ıssızlaşıyordu.

Zeko, bir şişe gaz yağı aldı. İlerlerken yolda arkadaşlarına rastladı. Ayaküstü uzun bir sohbete daldı. Sonra tekrar evine doğru yola koyuldu. Hava kararmıştı. Beş metre ötesini görmek bile zorlaşıyordu. Mısto bıçağına sarıldı. Zeko’nun evine az kalmıştı.

Mısto etrafına bakında. Kimseler yoktu. Kaplan gibi atılarak bıçağı arkadan Zeko’nun kalbine sapladı, vakit kaybetmeden bıçağı hızla çekip boğazına dayadı. Kan fıskiye gibi aktı. Zeko, yere devrildi. Mısto, Zeko’nun kel kafasını kesip uzak bir yere fırlattı. Cebindeki paraları alıp gözden kayboldu.

Kocaman bir kaysı bahçesine girdi. Köpek havlamaları arasından geçerek ara sokaklara daldı. Bıçağı yolun kenarındaki arkta yıkadı. Açlık hissetmiyordu. Tekrar hamamın arkasındaki odasına geri döndü. Eline taş törpüyü aldı. Hem gün içinde yaşadıklarını düşünüyor hem de bıçağı sert darbelerle biliyordu. İki can almış ama içindeki hınç ve intikam zerre kadar azalmamıştı.

“Şimdi sıra Hesso denen o köpekte. Kamyon şoförü. Oruç Vurgun’un kamyon şirketinde çalışıyor.”

Mısto bu cümleleri üç yıldır tekrarlayıp duruyordu. Unutması mümkün değildi.

Ertesi gün Emniyet Müfettişi Hüsnü Bingöl, tekrar cinayet yerine gitti. Piposunu içerken polis şefi elde ettiği bilgileri sıralıyordu.

“Efendim! Öldürme biçimi aynı. Önce arkadan darbeyi indirmiş sonra da kafasını kesip atmış. Cebindeki paraları da almış. Efendim, sanırım bu çok acımasız bir hırsız!”

Hüsnü Bingöl, zor da olsa gülümsedi:

“Varsayalım ki hırsızlık olayı! Adamın cebinde ne kadar para olduğunu nasıl tahmin etsin ki? Öldürdükten sonra ya adamın cebinde hiç para yoksa? Muhlis Bey, yüreğinde kin ve intikam taşıyan acımasız birisiyle karşı karşıyayız. Hırsızlık işi değil! Varsayalım adamın önünü kesti bıçağını çekip parasını istedi. Adam da vermemek için direndi. Bu durumda adamı önden bıçaklardı, sırtından değil. Katil Iğdır dışından biri olmalı. Kimlik kontrollerini sıkılaştırın, Iğdır dışından gelen bütün yabancıları toplayıp sıraya dizin. Beni haberdar edin! Bir bakışta katilin kim olduğunu anlayacağım.”

Mısto, ertesi gün öğlene doğru şehir merkezine çıktığında her tarafın polisle kaynadığını gördü. Kimlik soruluyor, üst araması yapılıyordu. Bir tehlike hissetti. Çember daralıyordu. Her an yakalanma ihtimali vardı.

Mısto, intikam ateşiyle Iğdır sokaklarında dolaşıyor

Hesso’dan İntikam

Mısto, bahçelerin içinde geçerek Tuzluca’ya giden yolu buldu. Karnı acıkmıştı. Yol üzerinde bakkal falan da yoktu. Açlığa dayanıklıydı.

Mısto, bütün gece yürümesine devam etti. Doğubayazıt’tan Iğdır’a kadar yürüdüğü günü hatırladı.

Sabaha doğru Tuzluca’ya varmıştı. Karnını doyurdu. Iğdır’dan gelen bir kamyon çayhanenin önünde durdu. Çayhanenin sahibiyle şoför arasında geçen konuşmaya kulak kabarttı. Kamyon, Kars’a gidiyordu.

Mısto, şoförün yanına gidip el işaretiyle birlikte yolculuk yapmak istediğini anlatmaya çalıştı. Şoför, “Biraz paranı alırım, bedava olmaz!” deyince Mısto, parmaklarıyla “Ne kadar?” işaretini yaptı. Şoför “On” anlamına gelecek şekilde on parmağını havaya kaldırdı. Mısto, uzaklaştı. Gizli bölmede sakladığı paradan on lira çıkardı, getirip şoföre uzattı. Birlikte yola çıktılar.

Şose yol derin çukurlarla doluydu. Yük devrilmesin diye şoför bazen aşağı iniyor, derin çukurları taşla dolduruyordu. Böyle anlarda Mısto’nun boğazı düğümleniyor, zihni alt-üst oluyor, şose yola gömülü anne ve kız kardeşlerini düşünmeden edemiyordu.

Şoför bir ara sordu:

“Kars’ta mı kalacaksın yoksa daha uzağa mı gideceksin?”

Mısto el işaretiyle, “daha uzağa” anlamında elini salladı.

Şoför devam etti:

“Ankara mı?”

Mısto “Hayır!” anlamında başını salladı.

“İstanbul mu?”

Mısto, yarı sevinçle kafasını sallayarak onayladı. Şoför yolda bir ara mola verdi. Eline bir kâğıt aldı. Şöyle yazdı: “Dilsizim. Konuşamıyorum. Okumam yazmam yoktur. İstanbul’a gitmek istiyorum. Lütfen yardımcı olunuz!”

“İstasyona gidince gişedeki adama bu kağıdı göster. Onlar senin İstanbul’a gittiğini anlayacaklar.”

“İstanbul’da tanıdığın var mı?”

Mısto, “Hayır!” anlamında başını salladı.

“Çalışmaya mı gidiyorsun?”

Mısto, başıyla onayladı.

“Sirkeci’ye git! Bütün kamyonlar orada yük alıp boşaltıyor. Hamallık yaparsın!”

Şoför, kamyonu durdurdu. Mısto’ya verdiği kâğıdı geri aldı. Arkasına, “Sirkeci’ye gitmek istiyorum. Hamal olacağım!” diye yazdı.

“Tren İstanbul’a vardığında bunu gösterdiğin zaman insanlar ne yapman gerektiğini sana söyleyecek. İstanbul, büyük bir şehirdir. Ben de zaman zaman gidip Sirkeci’den mal alıp Kars’a, Ağrı’ya falan götürüyorum. Doğu Anadolu bölgesine sadece Oruç Vurgun’un kamyonları mal taşıyor. Iğdırlıdır. İyi bir insandır. O’nun yanına git.”

Mısto, “Oruç Vurgun” adını duyunca kalbi duracak gibi oldu. Hesso, Oruç Vurgun’a şoförlük yapıyordu. Bu isim yıllardır hafızasındaydı.

Şoför tekrar kamyonu durdurdu. Kâğıdın altına “Iğdır Ambarının sahibi Oruç Vurgun’u arıyorum” diye bir yazı yazdı.

“Sirkeci’deki kamyon pazarına varınca bu kâğıdı şoförlere göster! Onlar sana Oruç Vurgun’un bürosunu gösterirler. Doğulu gençler güçlü kuvvetli oluyor. Onlara hemen iş veriyor.”

Mısto, Kars’a varınca ilk işi tren istasyonunu arayıp bulmak oldu. Şoförün verdiği kâğıt parçasını gişedeki yaşlı adama uzattı. Görevli gişeden 40 TL çıkarıp gösterdi. Mısto, parayı uzattı. Yaşlı adam kolundaki saati gösterdi, eliyle 5’i işaret etti. Mısto, trenin saat 5’te yola çıkacağını anlamıştı.

*

Beş gün süren uzun bir yolculuktan sonra tren Haydarpaşa garına vardı. Mısto’nun zihni başka yerlerde olduğu için beş günün nasıl geçtiğini hissetmedi bile. Tuzluca’da tanıştığı şoför nedeniyle kendisini şanslı hissediyordu. Oruç Vurgun’un bile nerede olduğunu artık öğrenmişti.

Tren, Haydarpaşa Garına varınca Mısto herkes gibi perona indi. Elindeki bavulu taşımakta zorlanan, ağır ağır gelen yaşlı birine yaklaştı, elindeki kâğıdı uzattı:

“Evladım ben de karşıya geçeceğim. Beni takip et!”

Mısto yaşlı adamın elindeki bavulu aldı. Arabalı vapura bindiler. Mısto, denizi ve İstanbul’u hayranlıkla izledi. Eminönü’nde indiler. Yaşlı adam Sirkeci’ye giden bir minibüsü durdurdu.

“Şoför Bey, bu genç dilsizdir. Sirkeci’de inecek. Ücreti ne kadar?”

“50 kuruş!

Yaşlı adam 50 kuruşu uzattı. Mısto, boş koltuklardan birine oturdu. Minibüs sıkışık trafikte zorlukla yol alırken Mısto, şaşkın bir halde kalabalığı seyre dalmıştı. Sirkeci’ye gelince şoför Mısto’ya inmesini işaret etti.

Sirkeci (1940’lı yıllar)

Mısto, kamyonları gördü. Oraya doğru ilerledi. Önüne bir simitçi çıktı. El işaretiyle ücretini sordu. “25 kuruş!” diye bağırdı simitçi. Mısto, bir banka oturdu, simidi iştahla yemeye koyuldu. Martı seslerine kulak verdi, uzakta görünen cami minarelerinin büyüklüğüne şaşkınlıkla bakakaldı. İstanbul, Mısto’yu büyülemişti. Büyük bir şehirdi. Hem de çok büyük!

Şoförlerin olduğu kulübeye yaklaştı. Kâğıdı gelişigüzel uzattı. Bir şoför uzatılan kâğıdı eline alıp evirip çevirdi, ayağa kalktı:

“Oruç Vurgun’un bürosu uzak değil. Şu ara caddeye gir. Sağa dön! Oradaki adamlara sor.”

Mısto söyleneni yaptı. Sağa dönünce karşısına çıkan orta yaşlı bir adama kâğıdı uzattı. Adam, Mısto’nun yabancı ve dilsiz olduğunu anlayınca yanına alıp Oruç Vurgun’un bürosuna götürdü. İçeri girip selam verdi.

“Oruç Bey! Bu genç konuşamıyor. Buraların yabancısı. Kâğıtta senin ismin yazılı. Yanına getirdim. Hadi, hoşça kal!”

Oruç Vurgun, bir şoförle hesap işi yapıyordu. Mısto’ya iskemleye oturmasını söyledi. Şoför gidince Oruç Vurgun, el işareti yapıp Mısto’nun yanına gelmesini istedi. Mısto elindeki kâğıdı uzattı. Oruç Vurgun, başını salladı.

“Kimliğin var mı?”

Mısto, Doğubayazıt’tan beri bir naylon poşet içinde taşıdığı kimliğini uzattı.

“Demek adın Mustafa! Hamal olmak istiyorsun değil mi?”

Mısto başıyla onayladı.

Oruç Vurgun yardımcısını çağırdı:

“Ahmet bu genç dayanıklı birisine benziyor. Biliyorsun hamal bulmak kolay ama uzaklara mal götüren şoför bulmakta zorlanıyoruz. Dilsiz ama önemi yok. Doğubayazıt’tan buraya kadar gelebildiğine göre işini biliyor demektir. Üstelik askerlikten de muaf olmuş. Birkaç hafta çocuğa şoförlüğü öğret. Sonra da bizim Fehmi Bey’e gidip bir ehliyet al! Küçük hanların birisinde de yatıp kalkacağı bir yer bul!”

Ahmet, söylenenleri dikkatlice dinledi.

“Hadi Mustafa gidelim!” dedi.

Mısto çok mutluydu. Şoför olacaktı. Ayrılmadan önce cebindeki gümüş tabakayı Oruç Vurgun’a uzattı. Oruç Vurgun mahcup bir edayla aile yadigârı olduğunu düşündüğü gümüş tabakayı aldı. Evirdi çevirdi.

“Çok sağ ol! Allah yardımcın olsun,” dedi.

Mısto, bir ay şoförlük eğitimi aldı. Ehliyetini alınca çok sevindi. Yeme içme ve handa kalma parasını Oruç Vurgun üstlenmişti.

Mısto, bir yandan şoförlük mesleğine ilk adımını atarken diğer yandan gözü hep şoförlerdeydi. Yanağında kocaman şark çıbanı bulunan Hesso’yu arıyordu.

Mısto, birkaç kez Gaziantep ve Diyarbakır’a yük götürüp getirdi. Handa birlikte kaldığı arkadaşı ona biraz da olsa okuma yazmayı öğretmişti. Levhaları rahat okuyabiliyordu. Hatta bazen gazete yazılarını heceleyerek okumayı da başarmıştı.

Sirkeci’de şoförlerin öğle yemeği yediği kocaman bir lokanta vardı. Mısto fırsat buldukça öğlen yemeğini bu lokantada yemeyi tercih ediyordu. Kebapları lezzetliydi.

Bir gün arkadaşıyla oturmuş yemek yerken karşı masada yüz hatlarını asla unutmadığı yanağında kocaman şark çıbanı olan Hesso’yu gördü. Yemek boğazına takılmış gibi oldu. Parasını verip dışarı çıktı. Uzak bir yerde oturup Hesso’nun lokantadan çıkmasını bekledi.

Hesso, elinde kürdanla keyifli bir halde lokantadan çıktı. Arkadaşlarından ayrılıp hanların olduğu sokağa yöneldi. Mısto da onu takibe koyuldu. Hesso, bir handan içeri girdi.

Mısto, Hesso’yu bulduğu için sevinçliydi. Kendi odasına gitti. Bıçağı çıkarıp bilemeye başladı. Yıllardır giyindiği babasının paltosunu üzerine geçirdi. Hesso’nun kaldığı hanın önünde volta atmaya başladı.

Akşamın geç saatleriydi. Hesso, handan çıkıp sahile doğru yürüdü. Sonra yön değiştirip ara sokaklara girdi. Kısa yoldan genelevine gitmeyi planlıyordu. Mısto bu sokakları iyi biliyordu. Canı sıkıldıkça zihnine çöken acıları dağıtmak için gelişigüzel dolaşır dururdu. Hesso, bir ara durdu hızlı hızlı bir sigara sardı. Derin nefes alıp yoluna devam etti.

Hesso, Yüksek Kaldırımdaki genelevin kapısından içeri girdi. Mısto dışarıda bekledi. Gözünü kapıdan ayırmıyordu. Aradan ne kadar zaman geçtiğini bilmiyordu. Zihnini öldüreceği adama yoğunlaştırmıştı. Birden Hesso’nun kapıdan çıktığını gördü.

Gece yarısıydı. Dar sokaklar daha da ıssız olmuştu. Hücum etmek için en uygun yeri biliyordu. Hesso, dar ve karanlık bir sokağa saptı. Mısto, yıldırım hızıyla ileri atılıp bıçağı arkadan sapladı. Aynı hızla bıçağı boğazına dayadı. Hesso korkuyla sordu:

“Sen kimsin?”

“Ben Mısto’yum. Annemi ve iki kız kardeşimi öldürdün.”

Yere yıkılan Hesso’nun boğazından kan fışkırdı. Mısto biraz uzak durdu. Sonra yaklaşıp Hesso’nun kafasını kesip fırlattı. Yarı koşar adımlarla sahile indi. Elindeki bıçağı Haliç’in karanlık sularına fırlattı.

Mısto, iki şeye aynı anda seviniyordu. Hem son katil Hesso’yu öldürmüş hem de dili açılmıştı. Hana yaklaşırken çeşmede elini yüzünü ve ayakkabılarını yıkadı. Handan içeri sessizce girdi.

Mısto’nun oda arkadaşı Lice’liydi. Uyuyordu. Mısto da yatağa uzandı ama sabaha kadar gözüne uyku girmedi.

Hesso’nun vahşi şekilde ara sokakların birisinde öldürülmesi şoförler arasında ağızdan ağıza hızla yayıldı. Oruç Vurgun, haberi alınca hem Hesso’nun ölümüne üzüldü hem de bir gün sonra Iğdır’a gitmesi gereken yük kamyonuna yeni bir şoför bulması gerektiğini anlayıp panikledi. Mısto’yu yanına çağırdı. Yükü Iğdır’a götürmesini istedi. Mısto kafasını sallayarak kabul ettiğini onayladı.

O akşam Mısto, yatağına uzanmış başından geçenleri tekrar tekrar düşünüyordu. Liceli arkadaşı odadan içeri girdi. Yatağına uzanıp bir sigara içti.

Mısto hemen söze girdi: “Ahmet, benim dilim açıldı. İlk seninle konuşuyorum. Ben yarın Iğdır’a doğru yola çıkacağım. Sen çok sevdiğim ve güvendiğim bir arkadaşımsın. Zaten hayatım boyunca senden başka dostum olmadı. Çocukluğumdan beri başımdan geçenleri dinlemek ister misin? Söz vermelisin. Anlattıklarımı kimseye söylemeyeceksin. Ayrıca konuşabildiğimi kimsenin bilmesini istemiyorum.”

Ahmet, birden çok meraklandı. Mısto çocukluğundan beri başından geçenleri ayrıntılı bir şekilde anlattı. İki gün önce Hesso’yu da kendisinin öldürdüğünü itiraf etti.

Mısto’nun konuşması bitince sabahın ışıkları aydınlanıyordu. Ahmet, garip duygular içindeydi. Merakla sordu:

“Niçin kafalarını kesiyorsun? Öldürmen yeterli değil mi?”

“Belki içimde yıllardır beni boğan kin ve intikam duygusu yüzünden! Ayrıca babam, kafası kesik gömülenlerin öbür dünyada cehenneme gideceğini söylerdi.”

Ahmet yorgunluk hissetti, farkında olmadan uykuya daldı. Mısto, kamyonuna gitti, koltuğu oturup motoru çalıştırdı. Iğdır’a doğru uzun bir yolculuk onu bekliyordu.

Mısto, beş günlük bir yolculuktan sonra Doğubayazıt’a vardı. Kalbi hızla atmaya başladı. Bir zamanlar çalıştığı çayhane halen açıktı. Doğubayazıt’ı Iğdır’a bağlayan yol Karabulak köyünü biraz geçtikten sonra dar bir yol olarak yılan gibi kıvrılıp uçurumların kenarından geçerek devam ediyordu. Kimse gece karanlığında bu yolda kamyon sürmeye cesaret edemiyordu. Mısto akşam çökmeden Çilli geçidini çıkması gerektiğini biliyordu.

Mısto, kamyona binip yoluna devam etti. Karabulak’ı geçtikten sonra boğazı düğümlendi. Annesi ve iki kız kardeşinin mezarına yaklaşıyordu. Çok geçmeden kendi ördüğü taşları gördü. Kamyonu durdurdu. Ailesinin gömülü olduğu yere geldi. Hıçkırarak ağlamaya başladı. “Gönlünüz rahat olsun! O köpeklerden intikamınızı aldım! Birazdan kamyonla üzerinizden geçeceğim, beni bağışlayın!”

Akşam hızla çöküyordu. Mısto, kamyonu sürüp Çilli geçidine doğru tırmanmaya başladı. Ağlaması durmamıştı. Gözyaşları öylesine yoğun boşalıyordu ki önünü görmekte zorlanıyordu. Kamyon, virajı alıp tepeye çıkınca Iğdır ovası uzaktan sönük ışıklar içinde göründü. Mısto, hâlâ ağlıyordu. Direksiyonu dikkatsiz bir şekilde hızla çevirince kamyon dengesini kaybedip uçuruma yuvarlandı. Kocaman kamyon beş on takla attı. Mısto, anında ölmüştü.

Mısto, kamyonuyla Çilli geçidinde yol alırken

Haftalar sonra Mısto’nun ölüm haberini alan Liceli oda arkadaşı bildiklerini Oruç Vurgun’a anlattı. Oruç Vurgun, çekmecede sakladığı gümüş tabakayı çıkardı, Liceli şoföre uzattı: “Al bunu sat! Uğursuzluk getirir!”

O günden sonra bu olayın çeşitli versiyonu ağızdan ağıza dolaşıp durdu. Rivayet edilir ki ne zaman bir araba anne ve iki kızın gömülü olduğu yolun üzerinde geçse üç kez “Ah!” sesi işitilirmiş.

Hikâyede Geçen İki Gerçek Kahraman

Oruç Vurgun Kimdir? (Merhum Hamza Aygün’ün anlatımından)

Oruç Bey aslen Iğdırmava mahallesindendir. Iğdır’da ticaretle iştigal ediyordu. 1930’lu yıllarda İstanbul’a göç ederek Iğdır’ı terk etti. Bir daha hiç dönmedi. Gezmeye bile gelmedi. İstanbul’da “Iğdır Ambarı” diye bir şirket kurarak kısa sürede Doğu bölgesinde isim yaptı. O yıllar tüm doğu vilâyetleri Trabzon üzerinden İstanbul’a bağlanıyor, ticaretlerini bu yolla yapıyorlardı. Iğdır Ambarı da bu güzergâh üzerindeki tüm illere ama özellikle Erzurum, Kars, Iğdır, Ağrı ve Van illerinin mallarını taşırdı. Bu yüzden Oruç Bey kısa sürede iyi para kazanıp zengin oldu.

Doğudan İstanbul’a giden tüccar veya esnaf Oruç Vurgun Bey’e uğrardı. Bazen İstanbul’da parası biten hemşerilerimize Oruç Bey yardım elini uzatır, onları sağ salim memlekete dönmelerini sağlardı.

Oruç Bey, Iğdırlılar için bir kapı görevi üstlenmişti. Güvenilir bir adresti. Çocuğunu okula ya da askere gönderen aileler parayı Iğdır Ambarını adres göstererek gönderirdi.

Hiç evlenmeyen Oruç Vurgun yaşlanmaya başlayınca, işleri çekip çevirmesi için akrabası Ayhan Özmen’i İstanbul’a getirdi. Yetenekli bir genç olan Ayhan Bey işleri kısa sürede kavradı. Oruç Bey’in vefatından sonra işlerini daha da büyüterek zengin oldu. Önceleri Sirkeci’de hizmet veren Iğdır Ambarı şimdi belediyenin gösterdiği yeni yerinde görevine devam etmektedir.

Hüsnü Bingöl Kimdir?

 

Resim 4 Milli Emniyet Müfettişi Hüsnü Bingöl

Kimdi, Hüsnü Bingöl? Onun hakkında çok az şey yazıldı ama çok şey zihinlerde ve kalplerde gömülü kaldı. Kimdi, bir döneme damgasını vuran, bir yandan vatan için canını feda edercesine görevine bağlıyken bir yandan geride gözü yaşlı ve kalbi buruk insanlar bırakan Hüsnü Bingöl? Sıradan bir MİT ajanı mı, bir subay mı? Yoksa görevini suistimal eden bir devlet görevlisi mi? Ne yazık ki bu sıradan ve belki de önemsiz sorular, onu hiçbir zaman anlamamıza yeterli olmayacaktır. Bazılarına göre o, bir kahramandı, bazılarına göre o bir tirandı. Devlete göre de o, değeri sonradan anlaşılan yâni unutulan ve yeniden keşfedilen bir kahramandı.

Yaşanan olaylar ve üstlendiği görev ve sorumluklar bize kanıtlıyor ki Hüsnü Bingöl’ü bugünkü anlamda bir MİT yöneticisi veya Müsteşarıyla karşılaştırmak mümkün değildir. Bu durum Hüsnü Bingöl’ü hafife almak, onun etkileyici ve büyüleyici şahsiyetini gölgede bırakmak anlamına gelir. Bugün bir Müsteşar gider, diğeri gelir. Oturmuş ve tıkır tıkır işleyen bir milli emniyet ve istihbarat örgütü vardır. Hâlbuki Hüsnü Bingöl o kadar şanslı değildi. İçinde bulunduğu koşullar olağanüstüydü. Hüsnü Bingöl büyük bir özveri ve kararlılıkla olağanüstü koşullara hızla uyum sağladı. Ülkenin bu uzak köşesinde casusluk-karşı casusluk şebekesini kayayı tırnaklarıyla oyar gibi bin bir zahmetle kurdu. Bölge halkının bir kısmının kalbini kazandı ve bu mücadelenin bir parçası haline getirdi.

Türkiye Cumhuriyeti tarihinde hiçbir dönem ve hiçbir bölgede bir istihbarat görevlisi Hüsnü Bingöl kadar halkla içli dışlı olmadı, sıradan insanları karşı-casusluk projesinin bir unsuru olarak kullanmaya ikna edemedi veya “Bu vatanı topyekûn korumalıyız,” duygusunu uyandırmadı. Bölgede yaşayan farkı etnik ve mezhepten halkların dünyasına girip hem onları kazandı hem de “zararlı” gördüklerini bertaraf etmek için kendince tedbirler aldı. Kısacası Hüsnü Bingöl maaşını alan, gününü dolduran ve merakla terfi bekleyen bir istihbaratçı değildi. O, tam aksine parayı ve rahatı önemsemeyen ama görevinin hakkını vermek isteyen bir vatansever ve devlet görevlisiydi. Özellikle belirli dönemlerde yazdığı raporlar ve olası gelişmelerden üstlerini zamanında bilgilendirmesiyle, Cumhurbaşkanı ve Başbakan gibi önemli devlet adamlarının ufkunu açmış, uluslararası siyaseti ve diplomasiyi ustalıkla kullanmalarına yardımcı olmuştur.

Kısacası Hüsnü Bingöl, olağanüstü bir dönemin olağanüstü bir şahsiyeti idi. Günahıyla sevabıyla uzun yıllar (1932-1954) Iğdır’ın ve ülkenin kaderini elinde tuttu, kızgın olduğu günlerde Yunan Tanrısı Zeus’un öfke şimşeklerini etrafına saçtı, bazen de yüreğinin derinliklerinde taşıdığı şefkat ve cömertlikle insanları kucakladı.