TEKNOLOJİ VE İNSAN: KORKU, KİBİR VE ETİK SINIR

İnsanlık tarihi yalnızca savaşların, devletlerin, dinlerin ve medeniyetlerin tarihi değildir. Aynı zamanda insanın kendi yaptığı araçlar karşısında duyduğu hayranlığın, korkunun ve sonunda kurduğu yeni dengenin tarihidir. Taş baltadan matbaaya, buharlı makineden trene, telgraftan internete, yapay zekâdan robotlara kadar her büyük icat, insanın dünyayla kurduğu ilişkiyi değiştirmiştir. Fakat her büyük değişimin ilk anında aynı eski korku yeniden ortaya çıkmıştır: “Bu yeni dünyada bana yer kalacak mı?”

Bugün yapay zekâ, robotlar ve otomasyon karşısında duyduğumuz kaygı bize çok yeni görünebilir. Oysa insanlık bu duyguyu ilk defa yaşamıyor. Her büyük teknolojik gelişme, ortaya çıktığı çağın insanında önce bir sarsıntı yaratmıştır. İnsan, kendi yaptığı icadın bir gün kendisini gereksiz kılabileceği düşüncesine kapılmıştır.

Matbaanın ortaya çıkışı bunun ilk büyük örneklerinden biridir. Matbaa yalnızca kitap basan bir makine değildi; bilginin çoğalması, yayılması ve eski otoritelerin denetiminden çıkması demekti. El yazması kültürüne dayanan dünya sarsıldı. Hattatlar, yazıcılar, dinî ve siyasal otoriteler bilginin herkesin eline geçmesinden kaygı duydular. Çünkü bilgi çoğaldığında yalnızca kitaplar çoğalmaz; soru soran insanlar da çoğalır.

Fakat matbaa insanı önemsizleştirmedi. Tam tersine yeni bir insan tipi doğurdu: okur, yazar, eleştiren, tartışan, kamusal hayata katılan insan. Bilgi eski tekelinden çıktı ama insan yok olmadı. İnsan, matbaayı kendi düşünce dünyasının bir parçası hâline getirdi.

Sonra makineler geldi. Sanayi Devrimi ile birlikte insanın kol gücü makinenin karşısında gerilemeye başladı. Zanaatkâr, dokumacı ve küçük üretici kendi emeğinin değersizleştiğini düşündü. “Makine üretirse bana ne gerek kalacak?” sorusu sanayi çağının en derin korkularından biri oldu. Bu korku bütünüyle haksız değildi. Bazı meslekler kayboldu, bazı hayatlar dağıldı, bazı insanlar yeni düzenin dışında kaldı. Teknoloji her zaman yalnızca imkân getirmez; acı, kırılma ve adaletsizlik de üretir.

Ama makine de insanı tamamen gereksiz kılmadı. İnsan üretimden silinmedi; üretimin biçimi değişti. Yeni iş alanları, yeni meslekler, yeni sınıflar, yeni hak mücadeleleri ortaya çıktı. İnsan makine karşısında sadece yenilen bir varlık olmadı; makineyi iş düzeninin, hukukun ve toplumsal hayatın içine yerleştirdi.

Tren icat edildiğinde kaygı başka bir biçim aldı. Tren yalnızca bir ulaşım aracı değildi; zamanın ve mesafenin anlamını değiştirdi. Eskiden günlerce süren yolculuklar saatlere indi. Kasabalar, şehirler, pazarlar ve ülkeler birbirine bağlandı. Fakat hız aynı zamanda korku da doğurdu. İnsan bedeni bu hıza dayanabilecek miydi? Eski yerel hayat bozulacak mıydı? Kervancılar, arabacılar, han işletmecileri ve yol esnafı ne yapacaktı?

Tren insanı önemsizleştirmedi; fakat insana yeni bir dünya duygusu verdi. Artık uzak, eskisi kadar uzak değildi. İnsan mesafeyi yeniden tanımladı, zamanı yeniden düzenledi, şehirleri yeniden kurdu.

Telgraf ve telefon mesafeyi daha da zayıflattı. Haber, artık günler ya da haftalar sonra değil, çok kısa sürede ulaşabiliyordu. İnsan sesi kabloların içinden geçerek başka bir şehre, başka bir ülkeye varabiliyordu. Bu defa kaygı şuydu: İnsan artık her an ulaşılabilir mi olacaktı? Haberleşmenin bu kadar hızlanması siyaseti, ticareti, savaşı ve insan ilişkilerini nasıl değiştirecekti?

Radyo, sinema ve televizyon ise insanın kitleyle ilişkisini değiştirdi. Aynı söz, aynı görüntü ve aynı haber milyonlarca insana aynı anda ulaşabiliyordu. Bu büyük bir imkândı, fakat aynı zamanda büyük bir tehlikeydi. Çünkü kitle iletişim araçları insanı bilgilendirebildiği gibi yönlendirebilir, aydınlatabildiği gibi aldatabilir, birleştirebildiği gibi tek tip hâle de getirebilirdi. Bu çağda insanın kaygısı şuydu: “Ben kendi düşüncemi mi kuruyorum, yoksa bana gösterilen dünyayı mı gerçek sanıyorum?”

Bilgisayar ve internetle birlikte teknoloji artık yalnızca insanın koluna, gözüne, kulağına ve mesafesine değil, zihinsel emeğine de dokunmaya başladı. Bilgisayar hesapladı, sakladı, düzenledi, yazdı. İnternet ise bilgiye erişimi olağanüstü ölçüde kolaylaştırdı. Fakat bu defa bilgi azlığı değil, bilgi fazlalığı insanı zorlamaya başladı. Hakikat ile yalan, bilgi ile gürültü, fikir ile propaganda birbirine karıştı.

Sosyal medya bu süreci daha da derinleştirdi. İnsan artık yalnızca bilgi alan değil, sürekli kendini gösteren, kendini pazarlayan, beğeni bekleyen ve onay arayan bir varlığa dönüştü. Mahremiyet zayıfladı, dikkat parçalandı. İnsan kendi hayatını yaşamaktan çok, başkalarına gösterilecek bir hayat üretmeye başladı.

Bugün ise yapay zekâ ve robotlar karşısındayız. Bu defa kaygı daha derindir. Çünkü önceki teknolojiler çoğunlukla insanın kol gücünü, hızını, ulaşımını ve haberleşmesini değiştirmişti. Yapay zekâ ise insanın yazma, düşünme, çevirme, analiz etme, karar verme ve üretme alanına yaklaşıyor. Robotlar ise yalnızca fabrikalarda değil; sağlıkta, tarımda, güvenlikte, hizmet sektöründe ve gündelik hayatta daha görünür hâle geliyor.

Bu nedenle bugünkü soru daha keskindir: “Makine artık yalnızca elimizin değil, aklımızın da yerine mi geçecek?”

Stanley Kubrick’in 2001: A Space Odyssey filmi bu korkunun kültürel hafızadaki en güçlü sembollerinden biridir. Filmdeki HAL 9000, yalnızca bir bilgisayar değildir; insanın kendi yarattığı zekâ karşısında kontrolü kaybetme korkusunun simgesidir. Bugün yapay zekâ ve robotlar karşısında duyulan kaygının derininde de aynı soru vardır: İnsan kendi icadının efendisi olarak kalabilecek mi?

Fakat tarih bize başka bir şey de söylüyor. İnsanlık her büyük teknolojik yenilik karşısında önce korkuya kapılmış, kendi yerini kaybedeceğini düşünmüş, fakat zamanla o teknolojiyi günlük hayatına, ahlakına, hukukuna ve kültürüne uyarlamıştır. Hiçbir teknoloji bugüne kadar insanı bütünüyle önemsizleştirecek mutlak bir güç kazanamamıştır. Teknoloji insanın bazı rollerini değiştirmiş, bazı meslekleri ortadan kaldırmış, bazı alışkanlıkları yıkmış, bazı değerleri zorlamıştır; fakat insanı tarih sahnesinden silememiştir.

Çünkü insan yalnızca teknoloji üreten bir varlık değildir. İnsan aynı zamanda teknolojiye anlam veren, onu tanımlayan, sınırlandıran, tartışan ve ahlaki bir çerçeve içine almaya çalışan varlıktır. Yeni bir icat ortaya çıktığında önce şaşkınlık ve kaygı doğar. Sonra toplum o icadın zararlarını ve imkânlarını görmeye başlar. Ardından etik, hukuk, felsefe, siyaset ve toplumsal bilinç devreye girer.

İnsanlık her yeni teknolojiye aynı temel soruları sorar: Bu kime hizmet ediyor? Kime zarar veriyor? Hangi sınırlar içinde kullanılmalı? Hangi amaçlarla yasaklanmalı? Hangi değerleri güçlendiriyor, hangilerini zayıflatıyor?

İşte insanın asıl üstünlüğü burada ortaya çıkar. İnsan teknolojiden daha hızlı olmayabilir. Bir makineden daha doğru hesap yapamayabilir. Bir yapay zekâdan daha hızlı metin üretemeyebilir. Bir robottan daha yorulmaz olmayabilir. Fakat insan, “Bu doğru mu?”, “Bu adil mi?”, “Bu insani mi?”, “Bunun sorumluluğunu kim üstlenecek?” diye sorabilen varlıktır. Teknoloji işlem yapar; insan anlam arar. Teknoloji sonuç üretir; insan sonuçların ahlaki bedelini düşünür.

Bu nedenle hiçbir teknolojik gelişme ya da devrim, insanlığın binlerce yılda geliştirdiği etik ve felsefi çerçevenin tamamen dışına çıkamaz. En fazla onu zorlar, sarsar, genişletir ve yeniden düşünmeye mecbur bırakır. Atom bombası insanlığa savaşın ahlakını yeniden düşündürdü. İnternet mahremiyeti ve hakikati yeniden tartışmaya açtı. Yapay zekâ da bugün emeği, yaratıcılığı, sorumluluğu, insan onurunu ve karar verme yetkisini yeniden tartışmaya zorluyor.

Teknoloji insanlığın etik dünyasından kaçamaz. Çünkü teknolojinin kendi başına bir vicdanı yoktur. Onu savaş aracı da yapan insandır, tedavi aracı da. Onu gözetim sistemi de yapan insandır, eğitim imkânı da. Onu manipülasyon aracı da yapan insandır, hakikate ulaşma aracı da. Bu yüzden asıl mesele teknolojinin ne kadar geliştiği değil, insanın onu hangi değerler sistemi içinde kullandığıdır.

Bir başka gerçek daha vardır: Her teknolojik gelişme, ona hızla uyum sağlayan yeni bir kuşak da yaratır. Bu kuşak, yeni teknolojiyi önceki kuşaklardan daha rahat kullanır. Matbaa çağında basılı metne alışanlar sözlü kültür insanlarına karşı avantaj kazandı. Sanayi çağında makineyi öğrenenler eski zanaat dünyasına karşı öne geçti. Bilgisayar çağında dijital araçları kullananlar kâğıt düzenine bağlı kalanları geride bıraktı. İnternet ve sosyal medya çağında ise dijital dünyaya doğan kuşaklar, önceki kuşakları yavaş, eski ve beceriksiz görmeye başladı.

Bugün de interneti, sosyal medyayı, robotik dünyayı ve yapay zekâyı iyi kullanan bir kuşak büyük bir özgüvenle dolaşıyor. Hatta yer yer kibirli bir tavırla, kendisinden önceki kuşakları küçümsüyor. Fakat bu teknolojik kibir geçicidir. Çünkü teknoloji hiçbir kuşağa kalıcı bir üstünlük vermez. Bugünün dijital yerlisi, yarının teknolojik yabancısı olabilir. Bugün yapay zekâyı kolayca kullanan kuşak, yarın henüz adını bilmediğimiz başka bir teknoloji karşısında aynı şaşkınlığı yaşayabilir.

Her kuşak, kendisinden önce gelenleri teknoloji karşısında yetersiz bulur; fakat çok geçmeden kendisinden sonra gelenlerin dünyasında aynı yetersizlik duygusunu yaşar. Bu nedenle teknolojik beceri insana kibir değil, tevazu kazandırmalıdır. Çünkü hiçbir kuşak teknolojinin son durağında yaşamaz. Her kuşak yalnızca kendi zamanının geçici kullanıcısıdır.

Bu yüzden teknoloji karşısında asıl ihtiyaç, sürekli değişen araçlara tapmak değil, değişmeyen insanî değerleri korumaktır. Hız önemlidir, fakat bilgelik hızdan daha önemlidir. Veri önemlidir, fakat hakikat veriden daha derindir. Verimlilik önemlidir, fakat adalet verimlilikten daha değerlidir. Yapay zekâ güçlüdür, fakat vicdan sahibi değildir. Robot yorulmaz, fakat merhamet etmez. Algoritma karar önerebilir, fakat sorumluluk taşıyamaz.

İnsanlığı insan yapan şey yalnızca icat etme yeteneği değildir. İnsanlığı insan yapan şey, kendi icadını sorgulama cesaretidir. “Bunu yapabiliyoruz” demek yetmez. “Bunu yapmalı mıyız?” diye sormak gerekir. Teknoloji imkânın dilidir; etik ise sınırın ve sorumluluğun dilidir.

Bugün robotlar ve yapay zekâ karşısında yaşadığımız korku, aslında teknolojiden çok insanın kendisine dair bir korkudur. Eğer insan kendi etik değerlerini, hukuk bilincini, felsefi derinliğini ve vicdani sorumluluğunu korursa, teknoloji yine insanın hizmetinde kalabilir. Fakat insan bu değerleri kaybederse, en gelişmiş teknoloji bile insanlığın hizmetkârı değil, efendisi hâline gelebilir.

Sonuçta mesele şudur: Teknoloji insanı yok etmez; fakat insan kendi ahlaki merkezini kaybederse teknoloji karşısında küçülür. Matbaadan trene, telgraftan televizyona, bilgisayardan internete, yapay zekâdan robotlara kadar bütün tarihsel süreç bize aynı dersi verir. İnsan her yeni icat karşısında önce korkmuş, sonra onu anlamış, tanımlamış, tartışmış ve kendi hayatına uyarlamıştır.

Bu nedenle bugün de yapılması gereken şey robotlardan, yapay zekâdan ya da yeni teknolojilerden körü körüne korkmak değildir. Asıl yapılması gereken, onları insanlığın binlerce yıllık etik ve felsefi mirası içinde anlamlandırmak, denetlemek ve insan onuruna hizmet edecek şekilde yönlendirmektir.

Çünkü teknoloji ne kadar ilerlerse ilerlesin, insanlığın en büyük sorusu değişmeyecektir: Daha güçlü makineler mi yapacağız, yoksa daha adil, daha bilinçli ve daha insanî bir dünya mı kuracağız?

İnsanın geleceğini belirleyecek olan robotların gücü değil, insanın kendi vicdanını koruma gücüdür.

Saygılarımla. Mücahit Özden Hun