Mücahit Özden Hun | Hunacademy
Değerli Okuyucular,
“Kurucu baba” (Founding Father) ifadesi, yalnızca bir devletin sınırlarını çizen değil, aynı zamanda onun siyasal rejimini, anayasal yapısını ve toplumsal ruhunu inşa eden tarihsel önderleri tanımlamak için kullanılır. Bu kişiler, savaş, devrim, sömürgecilik karşıtı mücadele ya da imparatorluk sonrası yeniden yapılanma dönemlerinde tarih sahnesine çıkarlar ve yalnızca yeni bir siyasi yapı değil, aynı zamanda bir kimlik ve ideoloji bırakırlar.
Amerika Birleşik Devletleri’nin kurucu babaları arasında George Washington, Thomas Jefferson, Alexander Hamilton ve Benjamin Franklin gibi figürler yer alırken; Türkiye’nin kurucu kadrosunda Mustafa Kemal Atatürk başta olmak üzere İsmet İnönü, Kazım Karabekir, Fevzi Çakmak, Rauf Orbay ve Ali Fuat Cebesoy gibi isimler vardır. Her iki ülkenin kurucu kadroları kendi bağlamlarında bir rejim değişikliği gerçekleştirmiş, anayasal düzen kurmuş ve ulusal kimlik inşa etmiştir. Ancak kurdukları yapıların kapsayıcılığı, azınlıklara veya tarihsel olarak dışlanmış topluluklara nasıl davrandıkları bakımından önemli farklar ve benzerlikler taşır.
ABD’nin kurucu babaları: (soldan sağa) George Washington, Thomas Jefferson, John Adams ve Benjamin Franklin
Türkiye’nin kurucu babaları: (soldan sağa) Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü, Kazım Karabekir ve Fevzi Çakmak
Bu yazımda amacım, Türkiye ve ABD’nin kurucu babaları üzerinden inşa ettikleri sistemleri hem tarihsel hem de sosyolojik düzlemde karşılaştırmak; özellikle Kürtler ve siyah Amerikalılar örneğinde olduğu gibi, “özgürlük” ve “eşitlik” söylemleri ile bu söylemlerin sahadaki karşılıkları arasındaki çelişkiye dikkat çekmektedir.
1.HUKUKİ ÖZGÜRLÜK SÖYLEMİ VE GERÇEKLİK UYUŞMAZLIĞI
TÜRKİYE
Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte tüm vatandaşların eşit olduğu ilan edildi. 1924 ve sonraki anayasalar “hiçbir vatandaş dil, ırk, din, renk farkı gözetilmeksizin eşittir” ilkesini benimsedi. Ancak özellikle Kürtler (Kurmançlar ve Zazalar), bu eşitlik söyleminin dışında tutuldu. Kimlikleri inkâr edildi; “dağ Türkü” denildi, dilleri yasaklandı, köy isimleri değiştirildi, eğitim ve yayın faaliyetleri yıllarca engellendi.
ABD
1865’te kabul edilen 13. Anayasa Değişikliği ile kölelik kaldırıldı. 14. Değişiklikle siyah Amerikalılara vatandaşlık hakkı tanındı. Kâğıt üzerinde eşit yurttaşlık vurgusu yapılsa da uygulamada siyahlar sistemli olarak dışlandı. Black Codes, Jim Crow yasaları, oy hakkının engellenmesi, linç kültürü ve mahkûm emeği üzerinden kurulan yeni sömürü düzeni, köleliğin biçim değiştirerek sürdüğünü gösterdi.
Her iki ülkede de “hukuki eşitlik” söylemi ile “fiili eşitsizlik” arasındaki uçurum, azınlıkların toplumsal ve kültürel hayata katılımını ciddi biçimde sınırladı.
2.KÜLTÜREL HAKLAR: KIZILDERİLİ REZERVASYONLARI İLE LOZAN AZINLIKLARI ARASINDA BİR KIYASLAMA
ABD’de Kızılderililerle yapılan tarihi anlaşmalar, bazı kabilelere rezervasyon alanları içerisinde sınırlı özerklik tanıdı. Bu alanlarda kendi eğitim, hukuk, dinî ve yönetsel yapılarını kurabildiler. Buna karşılık, siyah Amerikalılara hiçbir kolektif hak tanınmadı.
Türkiye’de ise Lozan Antlaşması ile Ermeni, Rum ve Yahudi azınlıklara kendi okullarını, vakıflarını ve dini kurumlarını işletme hakkı verildi. Bu haklar İstanbul merkezli uygulamalarla sınırlı kaldı. Kürtler ise Lozan’da azınlık olarak tanınmadığı için herhangi bir kolektif kültürel veya dilsel hak elde edemediler. Kürtler, asimilasyon politikalarının hedefi hâline geldi.
3.KURUCU BABALARIN İDEOLOJİK VİZYONU
ABD
ABD’nin kurucu babaları Aydınlanma düşüncesinden etkilenmişti. Bireysel özgürlük, kuvvetler ayrılığı ve dini çoğulculuk gibi kavramlar anayasa ile teminat altına alındı. Ancak bu kurucu felsefe, köleliği ve Kızılderililere yönelik soykırımsal politikaları dışladı. Siyahlar ve yerli halklar bu eşitlik ilkesinin dışında bırakıldı.
TÜRKİYE
Türkiye’nin kurucu kadrosu, Fransız pozitivizmi ve Osmanlı merkezîleşme tecrübesinin etkisindeydi. Milliyetçilik, sekülerlik ve modernleşme eksenli bir ulus inşası hedeflendi. Ancak bu model, çoğulculuktan çok, homojenleştirici bir ulus-devlet anlayışını esas aldı. Türk kimliği altında tüm etnik grupların erimesi hedeflendi.
4.KURUCU BABALAR: KOLEKTİF BELLEK VE KİŞİSEL KÜLT
ABD ile Türkiye arasındaki kurucu liderlik anlatıları karşılaştırıldığında dikkat çekici bir fark ortaya çıkar. Amerika’da George Washington öne çıkan bir figür olsa da Jefferson, Hamilton, Franklin, Adams gibi diğer kurucu babalar da tarih anlatısında dengeli biçimde onurlandırılır; paralar, anıtlar, eğitim müfredatları bu çoğulluğu yansıtır. Buna karşılık Türkiye’de Cumhuriyet’in kurucu kadrosu içinde Mustafa Kemal Atatürk mutlak biçimde merkezi konumdadır. İsmet İnönü, Kâzım Karabekir, Fevzi Çakmak, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay gibi diğer öncü isimler tarih sahnesinde yer almış olsalar da kamuoyunun kolektif hafızasında büyük ölçüde silikleşmişlerdir. Bu durum, liderliğin tek kişilik bir simgeyle özdeşleştirilmesiyle, çoğulcu kurucu miras arasında nasıl bir fark yaratabileceğini açıkça gösterir.
Amerika Birleşik Devletleri’nde kurucu babalar arasında ciddi fikir ayrılıkları ve siyasal rekabetler yaşansa da, bu çatışmalar genellikle anayasal kurumlar içinde ve medeni yollarla yürütüldü. Thomas Jefferson ile Alexander Hamilton arasındaki iktisadi ve idari vizyon farkı, Amerikan siyasal hayatının ilk büyük kutuplaşmasını doğurdu. Benzer şekilde, John Adams ile Jefferson arasında da hem başkanlık seçimlerinde hem de ideolojik çizgilerde sert ayrışmalar yaşandı. Buna karşın Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu kadrosunda yaşanan gerginlikler çok daha sert sonuçlar doğurdu. Mustafa Kemal Atatürk ile yakın silah arkadaşları olan Kazım Karabekir, Rauf Orbay ve Ali Fuat Cebesoy arasında 1920’lerin ortasında başlayan görüş ayrılıkları, özellikle Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılması ve 1926’daki İzmir suikastı davasıyla ciddi bir tasfiyeye dönüştü. Bazı kurucular idamla yargılandı, siyasetten uzaklaştırıldı veya tamamen sessizliğe gömüldü. Böylece, Türkiye’de tek figürlü bir kurucu anlatı öne çıkarken, Amerika’da çok sesli ve çoğulcu bir kurucu mitoloji gelişti.
5.YAPISAL BASKININ SÜREKLİLİĞİ
ABD’de siyah Amerikalılar, kölelik sonrası dönemde de sistematik olarak ekonomik ve siyasal olarak dışlandı. Polis şiddeti, kentsel yoksulluk, eğitimde eşitsizlik gibi yapısal problemler günümüze kadar devam etti.
Türkiye’de Kürtler, 20. yüzyıl boyunca bastırıldı, sürgün edildi, kültürel hak talepleri kriminalize edildi. 1980’lerden itibaren başlayan silahlı çatışma dönemi, devletin güvenlikçi reflekslerini daha da artırdı. Kürt kimliğiyle siyaset yapmak çoğu zaman bastırıldı.
Ancak en yıkıcı ve onarılamaz sonuçlardan biri, ana dilde eğitimin sistematik biçimde engellenmesidir. Kürt çocukları kendi ana dillerinde eğitim alma hakkından mahrum bırakıldılar. Bu, sadece pedagojik değil, aynı zamanda kimliksel, psikolojik ve kültürel bir kırılmaya yol açtı. Ana dili yasaklanan veya eğitim dili olarak kabul edilmeyen bir çocuk, yalnızca öğrenmede değil, kendilik bilincinde de yara alır. Bu durum kuşaklar boyunca aşağılık duygusu, kültürel yabancılaşma ve hafıza kaybı üretmiştir.
Uluslararası belgeler ana dilde eğitimi bir insan hakkı olarak tanımlarken, Türkiye’deki uygulamalar bu hakkı sürekli olarak ertelemiş, yok saymış ya da siyasi güvenlik sorununa indirgemiştir. Bu hakkın bir saniye bile geciktirilmesi, bir halkın düşünce üretme, kendini ifade etme ve kültürel sürekliliğini sağlama hakkının gaspıdır. Polis şiddeti, kentsel yoksulluk, eğitimde eşitsizlik gibi yapısal problemler günümüze kadar devam etti.
Türkiye’de Kürtler, 20. yüzyıl boyunca bastırıldı, sürgün edildi, kültürel hak talepleri kriminalize edildi. 1980’lerden itibaren başlayan silahlı çatışma dönemi, devletin güvenlikçi reflekslerini daha da artırdı. Kürt kimliğiyle siyaset yapmak çoğu zaman bastırıldı.
SONUÇ
Hem Türkiye hem de Amerika Birleşik Devletleri, özgürlük ve eşitlik ilkeleriyle kurulan cumhuriyetlerdir. Ancak her iki ülkede de bu ilkeler, tarihsel olarak bazı topluluklara tam anlamıyla uygulanmadı. Siyah Amerikalılar ve Kürtler, anayasal düzeyde eşit yurttaş olsalar da uygulamada yapısal dışlanmaya ve sistematik baskıya maruz kaldılar. Bu durum, kurucu babaların ideallerinin sınırlarını ve çelişkilerini ortaya koymaktadır.
Gerçek özgürlük, sadece anayasa metinlerinde değil, eğitimde, dilde, siyasette ve kültürde yaşama katılabilme hakkıyla mümkündür. Bu karşılaştırmalı analiz, geçmişte olduğu kadar bugün de “eşit yurttaşlık” ilkesinin tüm topluluklar için ne ölçüde gerçekleştiğini sorgulamamız gerektiğini göstermektedir.