Çarenûsa Kurdan a Nexşeyê: Çîroka Rastîn a Sykes-Picot

Destpêk: Sedsalek ku Nexşe Bûn Çarenûs

Di nîvê sala 1916an de, di navbera London û Parîsê de peymanek veşartî hate îmzekirin. Dîplomatê Brîtanî Mark Sykes û nûnerê Fransî François Georges-Picot, ji bo parvekirina axa Osmanî piştî şer, li ser maseyê rûniştin. Ew mase, bi çend xêzên qelemê yên li ser kaxezê, sedsala pêşîn a Rojhilata Navîn diyar kir.

Ev peyman di dîrokê de wekî Peymana Sykes-Picot hate binavkirin. Sînorên ku bi xêzên sor û şîn li ser nexşeyan hatibûn diyarkirin, çarenûsa gelan, ne ya împaratoriyan, xêz kirin. Lê berevajî piraniya vegotinan, li ser vê maseyê nûnerê "Kurd" tune bû.
Ne dewletek, ne heyetek, ne jî berdevkek ku bi daxwazek neteweyî biaxive.

Tevî vê yekê, Sykes-Picot di nifşên paşîn de di dîroka Kurdan de wekî "efsaneya dabeşbûnê" hate vegotin.
"Gelek bû çar parçe."
Lê rastiya dîrokî ew qas ne hêsan e. Ji ber ku Kurd li ser wê maseyê nehatin dabeşkirin; ew berê jî nekarîbûn bi hev re rûnin.

Çîroka Nexşeyekê

Peymana Sykes-Picot, di rastiyê de, belgeyek niyeta parvekirina axa Osmanî di navbera du hêzên mezin ên wê demê de bû — Brîtanya û Fransa. Di wan rojan de şer hîn didomiya; artêşa Osmanî hîn nehatibû têkbirin. Lê hêzên Ewropî, ji niha ve "paşê" plan dikirin.

Li gorî peymanê:

• Herêma Mezopotamya û Basra ji Brîtanyayê re,
• Sûriye û Lubnan ji Fransayê re dihatin hiştin.
• Herêma çiyayî ya ku Kurd lê dijiyan, ji "qada bandorê" derketibû.
  Yanî ne di navenda parvekirinê de, lê di valahiyê de cih girt.

Ev rewş, yek ji kêmasiyên herî mezin ên di dîroka Kurdan de derxist holê:
Kêmasiya nûnertiyê.
Di wan salan de Kurd ne ji yek navendeke siyasî dihatin rêvebirin, ne jî zimanekî siyasî yê hevpar ava kiribûn. Eşîret, mîrîtî, şêxên terîqetan û serokên herêmî li herêmên xwe xurt bûn, lê ji fikra yekîtiya neteweyî dûr bûn.

Çima Kurd li ser Nexşeyê Tûne Bûn?

Bersiva vê pirsê bi êş e lê rast e: Ji ber ku di sala 1916an de Kurd, li ser sehneya dîrokê ne "netewe", lê "komek hêzên herêmî" bûn.
Li Amedê serokek din, li Silêmaniyê şêxek din, li Urmiyê axayek din diaxifî.
Yek ji wan yê din temsîl nedikir.
Ev avahiya perçebûyî, di çavên dîplomatên Ewropî de Kurdan ne wekî "hêmanek serbixwe li ser nexşeyê", lê wekî gelek tampon di navbera hêzên derdorê de kir.

Di heman demê de Ereb, bi Brîtanî re ketibûn têkiliyê; di bin serokatiya Faysal û Şerîf Huseyîn de fikra dewleteke Ereb anîbûn ziman. Ermeniyan, li Qafqasya û Ewropayê lobiyên xurt ava kiribûn.
Lê Kurd ne li Stenbolê, ne li Londonê, ne jî li Parîsê dengekî bibandor derxistin.

Ev bêdengî, di sedsala paşîn de wekî "dabeşbûn" hate binavkirin.
Lê belê yekîtiyek ku were dabeşkirin jî tune bû.

Sykes-Picot Ne Çi Bû?

Îro di gelek vegotinan de, peymana Sykes-Picot wekî sedema dabeşbûna Kurdan li çar dewletan tê nîşandan.
Ev ne rast e.
Sykes-Picot tenê planek dîplomatîk bû ku herêmên piştî Osmanî parve dikir.
Berî ku ev plan bikeve meriyetê, şer bi dawî bû, hevsengî guherî, nexşe ji nû ve hatin xêzkirin.

Dabeşbûna rastîn bi Peymana Lozanê (1923) û Peymana Enqereyê (1926) mayînde bû.
Yanî tiştê ku Kurdan li çar welatan dabeş kir, ne qelema Sykes-Picot bû, lê sîstema nû ya cîhanê bû ku piştî şer hate damezrandin.

Lêbelê, girîngiya sembolîk a Sykes-Picot mezin bû: Ji ber ku ew nexşe, sembola "paşguhkirina" Kurdan di siyaseta cîhanê de bû.

Çîrokek Romantîk: "Kurdistana Dabeşkirî"

Sedsalek e di wêjeya Kurdî de Sykes-Picot wekî "destpêka xiyanetê" tê vegotin.
Dîplomatên Ewropî yên ku nexşeyê xêz kirin, gelek perçe kirin; Kurd jî di nav wan xêzan de winda bûn…
Ev vegotin hestyar e lê bi tena serê xwe rastiyê rave nake.

Rastî ev e ku, di wê demê de, serokên herî xurt ên civaka Kurd jî nekarîn dengê xwe bidin derveyî herêmên xwe.
Simko Şikak li Urmiyê serhildanek da destpêkirin; lê Silêmaniyê ew nas nekir.
Şêx Mehmûd Berzencî bi Brîtanî re şer kir; lê Kurdên bakur bêdeng man.
Berxwedêrên li Çiyayê Agirî nekarîn sînorê Tirkiyeyê derbas bikin; nekarîn bi eşîrên li Îranê re têkilî daynin.

Yanî dabeşbûna Kurdan li çar perçeyan li ser nexşeyê, di rastiyê de refleksa dabeşbûna zihnî û siyasî li ser erdnîgariyê bû.

Şaşiya Stratejîk a Kurdan: Li Derve Li Rizgariyê Gerîn

Yek ji adetên herî mayînde di dîroka Kurdan de, li hêzên derve li rizgariyê gerîn e.
Di sedsala 19an de hêvî bi Rûsan, di sedsala 20an de bi Brîtanî, di sedsala 21an de bi destwerdanên Amerîkî hatin girêdan.
Her carê encam yek bû:
Hêzên mezin ji bo berjewendiyên xwe Kurdan bikar anîn, dema kar bi dawî bû mase berhev kirin.

Di serdema Sykes-Picot de jî rewşek wisa qewimî.
Kurdan digot Brîtanî "soza serxwebûnê" dane, lê ev soz qet bi ciddî nehat girtin.
Ji ber ku armanca Brîtanyayê herêmên petrolê bûn, ne çarenûsa gelên çiyayî.

"Kurd, sedsalek e li ser nexşeyên yên din li çarenûsa xwe digerin."

Dabeşbûna Rastîn: Ne li Ser Axê, Lê di Civakê de

Îro sedsalek bi ser Sykes-Picot re derbas bû.
Xêzên nexşeyê hîn jî hene, lê cudahiyên di civaka Kurd de pir kûrtir in.
Cudahiyên ziman, mezheb, siyaset, herêm…
Kurdên Kurmancî, Soranî, Zazakî diaxifin di fêmkirina peyvên hev de zehmetiyê dikişînin.
Nasnameyên Sunnî, Elewî, Êzidî, Şîî carinan nîqaşkirina paşerojeke hevpar jî zehmet dikin.

Ji ber vê yekê dabeşbûna sereke, ne di wan xêzan de ye, lê di nêrîna mirovan a li hev de ye.
Yekbûna gelekî, berî yekbûna axê, bi yekbûna dil û ramanan dest pê dike.

Ji Sykes-Picot heta Îro: Heman Pirs, Şertên Nû

Fêmkirina Sykes-Picot, fêmkirina pirsên li pêşiya Kurdan îro ye.
Kurd, wekî sedsalek berê, hîn jî di nav sînorên çar welatan de dijîn.
Lê vê carê rewş cuda ye:
Niha dikarin bi zimanê xwe perwerde bibin, saziyên çandî ava bikin, xwedî rêveberiyên herêmî bin.

Yanî her serdema dîrokê bi heman awayî dubare nabe.
Sykes-Picot ne peymanek bû ku Kurdan "dabeş kir", lê xalek zivirînê bû ku hişyar kir.
Dibe ku nexşe neguherîn, lê zihniyet dest bi guhertinê kir.

Encam: Ne Nexşeyê, Lê Rastiyê Bixwînin

Çîroka Sykes-Picot, di rastiyê de, hişyariyek e.
Dema gelek çarenûsa xwe li ser maseya yên din bihêle, encam her tim yek e.
Ji ber vê yekê, ji bo Kurdên îro, peywira sereke ne ku xwe bispêrin efsaneyên rabirdûyê, lê ku wan efsaneyan bipirsin.

"Yên ku nexşeyê xêz kirin Brîtanî bûn, lê yên ku ew xêz mayînde kirin, bêdengiya Kurdan bi xwe bû."

Çarenûsa Kurdan a nexşeyê, êdî ne di destê qeleman de ye, lê di îradeya wan bi xwe de ye.
Ger rojekê bi rastî yek bibin, ev yekbûn ne bi axê, lê bi hişmendiyek hevpar dê bibe.

Û dema ew roj hat, xêzên Sykes-Picot dê di rûpelên tozî yên dîrokê de bimînin.