AZERBAYCAN SİYASETİNDE İKİ ÇİZGİ: RESULZADE–ELÇİBEY VE NERİMANOV–ALİYEV

Değerli Okuyucular,

Azerbaycan’ın modern siyasi tarihi, yalnızca bağımsızlık mücadeleleri ve rejim değişimleriyle değil, aynı zamanda bu süreçleri yönlendiren farklı düşünce ve liderlik gelenekleriyle de şekillenmiştir. 20. yüzyılın başında Mehmed Emin Resulzade ve Neriman Nerimanov’un temsil ettiği iki ayrı çizgi, ülkenin kaderini tayin eden temel ideolojik damarlar olarak ortaya çıkmıştır. Resulzade’nin özgürlük ve bağımsızlık merkezli milliyetçi-demokratik vizyonu, Azerbaycan’ın ruhunu, idealini ve geleceğe dair romantik beklentilerini ifade ederken; Nerimanov’un devletçi, pragmatik ve merkeziyetçi yaklaşımı, ülkenin zorlu jeopolitik koşullarında ayakta kalabilmesi için gerçekçi bir siyasal strateji sunmuştur.

Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla 1991’de yeniden bağımsızlığına kavuşan Azerbaycan, aynı tarihsel ikiliğin modern temsilcileriyle yüz yüze geldi. Ebulfez Elçibey, Resulzade’nin bağımsızlıkçı romantizmini ve Türk dünyası idealini yeniden canlandıran bir lider olarak kısa süreliğine sahneye çıkarken; Haydar Aliyev, Sovyet geleneğinden gelen devlet tecrübesi ve pragmatik politikalarıyla Nerimanov’un mirasını günümüze taşıdı. Bu iki hattın, “milliyetçi-romantik” ile “devletçi-pragmatik” çizgilerin çatışması ve birbirini tamamlayan yönleri, Azerbaycan siyasetinin temel dinamiğini oluşturdu.

Bu yazımın amacı, Azerbaycan’ın modern siyasi tarihinde bu iki çizginin sürekliliğini incelemek, Resulzade–Elçibey hattı ile Nerimanov–Aliyev hattını karşılaştırmalı olarak analiz etmek ve bu ideolojik mirasların günümüzdeki yansımalarını ortaya koymaktır. Çünkü Azerbaycan’ın siyasal yolculuğunu anlamak, yalnızca liderlerin biyografilerini bilmekten ibaret değildir. Aynı zamanda onların temsil ettiği tarihsel akımların sürekliliğini kavramak, ülkenin bağımsızlık, istikrar ve kimlik arayışlarını derinlemesine anlamanın da anahtarıdır.

Önce bu dört büyük şahsiyetin özgeçmişlerine kısa bir göz atalım:

RESULZADE’DEN ALİYEV’E: DÖRT LİDERİN BİYOGRAFİK İZLERİ

Mehmed Emin Resulzade (1884–1955)

1884 yılında Bakü yakınlarındaki Novxanı köyünde doğan Mehmed Emin Resulzade, Azerbaycan ulusal kimliğinin inşasında en önemli isimlerden biri olarak tarihe geçti. Genç yaşta siyasal mücadeleye atıldı; Çarlık Rusya’sına karşı özgürlük hareketlerinde yer aldı. 1918’de kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin fikir babası ve önde gelen liderlerinden biri oldu. Resulzade’nin vizyonu, bağımsızlık, demokrasi ve Türk dünyasıyla bütünleşme üzerine kuruluydu. Onun “Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez” sözü, Azerbaycan halkının hafızasında bağımsızlık idealinin sembolü haline geldi. 1920’de Sovyet işgalinden sonra ülkesini terk etmek zorunda kaldı; Türkiye, Polonya, Almanya ve İran’da sürgün hayatı yaşadı. 1955’te Ankara’da vefat eden Resulzade, ardında bağımsızlık mücadelesinin en güçlü simgesini bıraktı.

Neriman Nerimanov (1870–1925)

1870 yılında Tiflis’te dünyaya gelen Neriman Nerimanov, hekim, yazar ve siyasetçi kimlikleriyle tanınır. Tıp eğitimi aldıktan sonra öğretmenlik ve doktorluk yaptı, aynı zamanda edebî eserler kaleme aldı. 1920’de Azerbaycan’ın Sovyetler Birliği çatısı altına girmesiyle birlikte ülkenin önde gelen siyasi figürlerinden biri haline geldi. Sovyet Azerbaycanı’nın ilk Halk Komiserleri Konseyi başkanı olarak görev yaptı. Nerimanov’un siyasal yaklaşımı, bağımsızlık ideallerinden çok, Sovyet sistemi içinde Azerbaycan’ın kimliğini ve varlığını korumaya yönelik pragmatik bir stratejiye dayanıyordu. Devletçi ve merkeziyetçi bir anlayışı benimsedi; Moskova’yla uyumlu bir siyaset izleyerek Azerbaycan’ın ayakta kalmasını sağlamaya çalıştı. 1925’te Moskova’da hayatını kaybeden Nerimanov, Azerbaycan tarihinde “devlet aklının” öncülerinden biri olarak anılır.

Ebulfez Elçibey (1938–2000)

1938’de Nahçıvan’ın Keleki köyünde doğan Ebulfez Elçibey, Sovyet döneminde muhalif kimliğiyle öne çıkan bir aydındı. Bakü Devlet Üniversitesi’nde Arap dili ve edebiyatı okudu; çevirmenlik ve öğretim üyeliği yaptı. 1989’da Azerbaycan Halk Cephesi’ni kurarak bağımsızlık mücadelesinde önemli bir rol oynadı. 1992’de yapılan seçimlerde Azerbaycan’ın halk tarafından seçilen ilk cumhurbaşkanı oldu. Elçibey’in siyasal vizyonu, Mehmed Emin Resulzade’nin ideallerine sıkı sıkıya bağlıydı: bağımsızlık, demokrasi ve Türk dünyasıyla bütünleşme. Ancak Karabağ Savaşı’nda alınan ağır yenilgiler, iç çekişmeler ve Rusya’yla bozulan ilişkiler onun iktidarını kırılgan hale getirdi. Siyasi ömrü kısa oldu ama halkın coşkusunu ve bağımsızlık arzusunu temsil eden bir lider olarak hafızalara kazındı. 2000 yılında Ankara’da vefat ettiğinde, Resulzade’nin idealist mirasını modern çağda yeniden canlandırmış bir figür olarak hatırlandı.

Haydar Aliyev (1923–2003)

1923 yılında Nahçıvan’da doğan Haydar Aliyev, Sovyetler Birliği’nin en üst kademelerine kadar yükselmiş ender Azerbaycanlı siyasetçilerden biriydi. KGB’de görev yaptı, 1969’da Azerbaycan Komünist Partisi’nin birinci sekreteri oldu ve 1982’de Sovyetler Birliği Komünist Partisi Politbüro’suna seçildi. Bu geçmiş ona eşsiz bir devlet yönetimi deneyimi kazandırdı. 1993’te bağımsız Azerbaycan’da iktidara geldiğinde, ülke iç savaşın eşiğinde, ordu dağınık, ekonomi ise çöküşün eşiğindeydi. Aliyev merkeziyetçi ve pragmatik bir siyaset izleyerek devleti disiplin altına aldı, istikrarı sağladı ve “Yüzyılın Anlaşması” olarak bilinen petrol projeleriyle Azerbaycan’ı enerji diplomasisinin merkezine taşıdı. Onun yönetimi, uzun vadeli istikrarı ve devletin kurumsallaşmasını temin etti, ancak aynı zamanda muhalefetin bastırılması ve siyasal alanın daralmasıyla eleştirildi. 2003’te vefat eden Haydar Aliyev, Azerbaycan’da “devletin mimarı” olarak anıldı ve mirası bugün de ülkenin siyasi yapısını etkilemeye devam ediyor.

İKİNCİ BÖLÜM

MEHMED EMİN RESULZADE: BAĞIMSIZLIKÇI ROMANTİZM

Yirminci yüzyıl başında Azerbaycan siyasi düşüncesinin en parlak simalarından biri olan Mehmed Emin Resulzade, modern Azerbaycan ulusal kimliğinin kurucu babası olarak kabul edilir. Onun en çok bilinen sözü, “Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz”, yalnızca bir bağımsızlık sloganı değil, aynı zamanda halkın kolektif hafızasına kazınmış bir idealdir. Resulzade’nin siyasal vizyonu, Azerbaycan’ın özgürlük arayışını romantik bir idealizmle bütünleştirmiştir.

1918’de ilan edilen Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, Türk ve İslam dünyasında bir ilk olarak parlamenter demokrasiye dayalı bir cumhuriyet modelini ortaya koydu. Resulzade bu devletin fikrî mimarıydı. Ona göre bağımsızlık yalnızca bir siyasi statü değil, aynı zamanda bir milletin onuru ve varoluşunun teminatıydı.

Resulzade, dönemin pek çok liderinden farklı olarak, halkın iradesini esas alan bir siyasal düzen tasarladı. Çoğulculuğa, meclis temsiline ve ifade özgürlüğüne verdiği önem, onun romantik idealizminin demokratik bir temele yaslandığını gösterir. Bu yönüyle Resulzade, sadece Azerbaycan için değil, tüm Doğu halkları için modernleşme ve özgürlük düşüncesinin öncüsüydü.

Resulzade’nin fikirlerinde Türk dünyasıyla bütünleşme fikri önemli bir yer tutar. Azerbaycan’ın kaderini yalnızca kendi sınırları içinde değil, geniş bir Türk coğrafyasının parçası olarak düşünmüştür. Bu yaklaşım, Elçibey’in daha sonraki dönemlerde yeniden sahipleneceği bir idealin köklerini oluşturur.

Ne var ki Resulzade’nin romantik vizyonu, dönemin jeopolitik gerçeklikleri karşısında kırılgan kaldı. Sovyet Rusya’nın bölgedeki hâkimiyeti ve uluslararası güç dengeleri, 1920’de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin yıkılmasına yol açtı. Yine de bu kısa ömürlü deneyim, Azerbaycan halkının hafızasında “bağımsızlık mümkün ve meşrudur” düşüncesini kalıcı kıldı.

NERİMAN NERİMANOV: SOVYETÇİ PRAGMATİZM

Azerbaycan siyasi düşüncesinin diğer büyük damarı ise Neriman Nerimanov tarafından temsil edilmiştir. Resulzade’nin özgürlükçü romantizmine karşılık, Nerimanov’un çizgisi daha çok devletin ayakta kalması, toplumsal düzenin korunması ve Moskova ile dengeli bir ilişki yürütülmesi üzerine kuruluydu. Onun mirası, Azerbaycan’da millî ideal ile jeopolitik gerçeklik arasındaki gerilimi en açık biçimde yansıtır.

1920’de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti yıkıldığında, Nerimanov’un tercihi ülkenin Sovyetler Birliği çatısı altında varlığını sürdürmesi yönünde oldu. Bu tercih, bağımsızlık idealinden vazgeçmek anlamına gelse de, Azerbaycan’ın tarih sahnesinden tamamen silinmesini önleyen bir strateji olarak görülebilir. Onun gözünde Moskova ile uyumlu bir siyaset izlemek, Azerbaycan halkının kültürel kimliğini ve belli bir özerkliğini korumanın tek yoluydu.

Nerimanov’un siyasetinde devletin merkezî otoritesi ön plandaydı. Ona göre toplumsal dağınıklık, aşiret yapıları veya romantik bağımsızlık fikirleri, ülkeyi parçalanmaya götürebilirdi. Bu nedenle Sovyet düzeni içinde disiplinli bir devlet yapısının kurulması, hem sosyal istikrarı hem de uluslararası dengelerde varlığın devamını garanti altına alıyordu.

Nerimanov, ideolojik katılıktan ziyade pragmatizmi ile dikkat çeker. Moskova’ya mutlak bağlı bir figür olmamış, zaman zaman Azerbaycan’ın çıkarlarını korumak için merkezle çatışmaya da girmiştir. Ancak nihai olarak onun stratejisi, çatışmayı değil dengeyi önceleyen bir çizgi olmuştur. Bu pragmatik yön, daha sonra Haydar Aliyev’in siyasi mirasında çok daha güçlü bir biçimde karşımıza çıkar.

Nerimanov’un merkeziyetçi yaklaşımı, geniş halk kitlelerinin milliyetçi beklentileriyle örtüşmedi. Resulzade’nin romantik bağımsızlık idealine kıyasla, Nerimanov’un çizgisi halkın heyecanını harekete geçirmekten ziyade onları disiplin altına almaya dönüktü. Bu yüzden onun mirası, daha çok “devlet aklı” olarak hatırlanır; “halk ruhu” değil.

 EBULFEZ ELÇİBEY: RESULZADE’NİN MODERN YANSIMASI

1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte Azerbaycan yeniden bağımsızlığını ilan ettiğinde, halkın önüne iki farklı yol haritası çıktı. Bunlardan biri, Mehmed Emin Resulzade’nin bıraktığı bağımsızlıkçı romantizmi ve Türk dünyası idealini yeniden canlandırmak isteyen Ebulfez Elçibey tarafından temsil ediliyordu. Elçibey’in siyasi kişiliği, Resulzade’nin yarım kalan ideallerini hayata geçirmeye çalışan bir “ikinci şans” olarak görülebilir.

1992’de yapılan seçimlerde Elçibey, Azerbaycan halkının oylarıyla bağımsız Azerbaycan’ın ilk demokratik yolla seçilmiş cumhurbaşkanı oldu. Bu durum, 1918’de Resulzade’nin öncülüğündeki demokratik cumhuriyetin hafızasını yeniden canlandıran sembolik bir anlam taşıyordu. Elçibey’in şahsında halk, Resulzade’nin ideallerine yeniden sarılmıştı.

Elçibey’in en güçlü yönlerinden biri, Türk dünyasıyla bütünleşme idealini siyasal söylemin merkezine koymasıydı. Onun “Türk birliği” vizyonu, bağımsızlığını yeni kazanmış Azerbaycan’ın dış politikasına yön vermeye başladı. Türkiye ile yakınlaşma, Orta Asya Türk Cumhuriyetleriyle bağ kurma girişimleri bu vizyonun pratik adımlarıydı. Bu yönüyle Elçibey, Resulzade’nin çizgisinin modern temsilcisi oldu.

Ancak Elçibey’in iktidarı uzun ömürlü olmadı. Dağlık Karabağ Savaşı’ndaki ağır kayıplar, ordunun zayıflığı, Rusya’yla bozulan ilişkiler ve iç siyasi çekişmeler, onun yönetimini kırılgan hale getirdi. Halkın milliyetçi coşkusu devleti ayakta tutmaya yetmedi. Bu kırılganlık, Resulzade’nin 1918–1920 arasındaki kısa ömürlü cumhuriyet deneyimiyle büyük bir paralellik gösterir.

Elçibey, Azerbaycan toplumunun bağımsızlık ve özgürlük idealini temsil eden karizmatik bir figürdü. Ancak devlet aygıtını kurmakta, orduyu disipline etmekte ve jeopolitik dengeleri gözetmekte yetersiz kaldı. Böylece onun mirası, Azerbaycan siyasetinde bir “halk ruhu” olarak kaldı ama “devlet aklı”na dönüşemedi.

HAYDAR ALİYEV: NERİMANOV’UN DEVAMI

Azerbaycan’ın bağımsızlığını yeniden kazanmasından sonra ülkenin kaderini belirleyen en önemli isimlerden biri de Haydar Aliyev oldu. 1993’te iktidara gelen Aliyev, yalnızca bir siyasetçi değil, aynı zamanda bir “devlet mimarı” olarak tarihe geçti. Onun siyasi çizgisi, Sovyet döneminde edindiği tecrübenin ve merkeziyetçi devlet anlayışının ürünüydü. Bu çizgi, tarihsel açıdan Neriman Nerimanov’un pragmatik ve devletçi mirasının modern bir yansıması olarak değerlendirilebilir.

Aliyev, Sovyetler Birliği’nde yükselmiş en güçlü Azerbaycanlı kadrolardan biriydi. KGB kökenli olması, Komünist Parti’nin üst kademelerinde görev yapması ve Politbüro üyeliğine kadar yükselmesi, ona olağanüstü bir devlet yönetim tecrübesi kazandırdı. Bu geçmiş, bağımsız Azerbaycan’da “devlet aklının” Aliyev’in şahsında vücut bulmasını sağladı.

Aliyev, Azerbaycan’ı jeopolitik kuşatmalar arasında ayakta tutmak için pragmatizmi temel strateji haline getirdi. Bir yandan Rusya’yla ilişkileri dengede tutarken diğer yandan Batı dünyasına açıldı. Özellikle “Yüzyılın Anlaşması” olarak bilinen petrol anlaşmaları, Azerbaycan’ı enerji diplomasisi yoluyla uluslararası alanda güçlü bir aktör haline getirdi. Bu yaklaşım, Nerimanov’un Moskova ile uyumlu ama Azerbaycan’ın çıkarlarını da koruyan siyasetini hatırlatıyordu.

Aliyev, dağınık ve kırılgan bir ülkeyi yeniden inşa etmeye çalıştı. Bunun için güçlü ve merkeziyetçi bir devlet yapısı kurdu. Bürokrasi, ordu ve güvenlik aygıtı onun döneminde disiplin altına alındı. Bu yönüyle Aliyev, Azerbaycan’da uzun vadeli istikrarın garantörü oldu. Ancak bu süreç aynı zamanda siyasal alanın daralmasına ve muhalefetin zayıflamasına da yol açtı.

Aliyev, Elçibey’in aksine, halkın coşkusunu harekete geçiren bir lider değil, devleti ayakta tutan bir “kurucu” figürdü. Onun mirası, romantik bağımsızlık idealinden çok, “devletin devamlılığı” fikri üzerine inşa edildi. Bu yönüyle Azerbaycan siyasetinde Resulzade–Elçibey çizgisinden değil, doğrudan Nerimanov’un devletçi-pragmatik çizgisinden beslenmiştir.

KARŞILAŞTIRMALI DEĞERLENDİRME

Azerbaycan siyasetinin son bir asrı, aslında iki büyük ideolojik damarın sürekli karşılaşması ve zaman zaman da birbirini tamamlamasıyla şekillendi. Resulzade–Elçibey hattı ile Nerimanov–Aliyev hattı, farklı zeminlerden yükselen ama aynı toplumsal zeminde varlığını sürdüren iki ayrı siyasal gelenek olarak karşımıza çıkar.

Resulzade ve Elçibey, Azerbaycan halkının bağımsızlık arzusunu, ulusal kimlik bilincini ve Türk dünyasıyla bütünleşme idealini temsil ettiler. Onların çizgisi, daha çok “halkın ruhu”nu harekete geçiren bir romantizm üzerine kuruluydu. Buna karşılık Nerimanov ve Aliyev, Azerbaycan’ın zorlu jeopolitik şartlarında devleti ayakta tutmayı önceleyen, merkeziyetçi ve pragmatik bir “devlet aklı”nı öne çıkardılar.

Resulzade–Elçibey hattı, ideallerin ve özgürlük arzusunun siyasete yön verdiği bir yoldu. Ancak bu yol, çoğu zaman jeopolitik gerçeklikler ve askeri-siyasi kırılganlıklar nedeniyle kesintiye uğradı. Nerimanov–Aliyev hattı ise ideallerden çok gerçekleri gözetti. Bu yaklaşım, istikrarı sağladı ama bazen halkın beklentileriyle arasına mesafe koydu.

Elçibey’in kısa süren iktidarı, Resulzade’nin yıkılan cumhuriyetiyle benzer bir kader yaşadı: yüksek idealler, ama kırılgan yapı. Buna karşılık Aliyev’in uzun süren iktidarı, Nerimanov’un Sovyet içindeki manevra alanını hatırlatır: istikrar sağlayan ama özgürlükleri sınırlayan bir devlet modeli.

Bu iki çizgi her zaman birbirine zıt kutuplar olarak görülse de, aslında Azerbaycan siyasetinin olgunlaşması için birbirini tamamlayan yanlar taşırlar. Halkın coşkusunu uyandıran idealizm ile devleti ayakta tutan pragmatizm, bir arada var olduğunda hem toplumsal enerji hem de kurumsal istikrar üretir. Azerbaycan’ın geleceği, bu iki damar arasında sağlıklı bir denge kurabilme kapasitesine bağlıdır.

SONUÇ

Azerbaycan’ın modern siyasi tarihi, yalnızca liderlerin kişisel hikâyeleriyle değil, bu liderlerin temsil ettiği tarihsel miraslarla da anlaşılabilir. Mehmed Emin Resulzade ve Neriman Nerimanov’un 20. yüzyıl başında açtıkları iki farklı yol, 1991 sonrası dönemde Ebulfez Elçibey ve Haydar Aliyev’in şahsında yeniden sahneye çıkmıştır. Bu süreklilik, Azerbaycan siyasetinin derin yapısını çözümlemek için eşsiz bir imkân sunar.

Resulzade–Elçibey hattı, romantik milliyetçilik, bağımsızlık ve demokrasi ideali üzerine kuruludur. Bu çizgi, halkın kimliğini diri tutmuş, bağımsızlık arzusunu her dönemde canlı kılmıştır. Ancak tarihsel deneyimler göstermektedir ki, bu idealizm tek başına devleti ayakta tutmaya yetmemiş, kırılgan ve kısa ömürlü kalmıştır.

Nerimanov–Aliyev hattı ise, devletçilik, pragmatizm ve merkeziyetçi yönetim anlayışını temsil eder. Bu çizgi, Azerbaycan’ı zorlu jeopolitik koşullar içinde ayakta tutmuş, uzun vadeli istikrarı sağlamıştır. Ancak bunun bedeli, siyasal özgürlüklerin daralması ve halkın coşkusuyla devlet aklı arasındaki mesafenin büyümesi olmuştur.

Bugün Azerbaycan’ın siyasi geleceğini sağlıklı biçimde inşa edebilmesi için bu iki çizginin birbirini dışlaması değil, tamamlaması gerekir. Halkın ruhunu canlandıran bağımsızlık ideali ile devleti ayakta tutan pragmatik akıl bir araya geldiğinde, Azerbaycan hem kimliğini koruyabilir hem de uluslararası arenada güçlü bir aktör olarak varlığını sürdürebilir.

Dolayısıyla Azerbaycan siyasetinin özü, aslında bir gerilimden çok bir sentez arayışıdır: Resulzade’nin bayrağı ile Nerimanov’un devlet aklı, Elçibey’in coşkusu ile Aliyev’in istikrarı arasında kurulacak denge, ülkenin geleceğini belirleyecek en önemli faktördür.