Kürdlərin Xəritə Taleyi: Sayks-Pikonun Gerçək Hekayəsi

Giriş: Xəritələrin Tale Olduğu Bir Əsr

1916-cı ilin ortalarında London ilə Paris arasında gizli bir saziş imzalandı. İngilis diplomat Mark Sayks ilə fransız nümayəndə Fransua Jorj-Piko Osmanlı torpaqlarını müharibədən sonra bölüşmək üçün masaya oturdular. O masa, kağız üzərindəki bir neçə qələm zərbəsi ilə, Yaxın Şərqin gələcək əsrini müəyyən edəcəkdi.

Bu saziş tarixə Sayks-Piko Sazişi kimi düşdü. Xəritələrdə qırmızı və mavi xətlərlə müəyyən edilən sərhədlər, imperiyaların deyil, xalqların taleyini cızdı. Lakin əksər rəvayətlərin əksinə, bu masada “Kürd” deyilən bir nümayəndə yox idi.
Nə bir dövlət, nə bir heyət, nə də milli bir tələblə danışan bir sözçü.

Buna baxmayaraq Sayks-Piko, sonrakı nəsillərdə kürd tarixində bir “bölünmə əfsanəsi” kimi danışıldı.
“Bir xalq dörd hissəyə bölündü.”
Amma tarixi həqiqət bu qədər sadə deyil. Çünki kürdlər o masada bölünmədilər; o masaya onsuz da birlikdə otura bilməmişdilər.

Bir Xəritənin Hekayəsi

Sayks-Piko sazişi, əslində dövrün iki böyük gücü — İngiltərə və Fransa — arasında Osmanlı torpaqlarının bölüşdürülməsini müəyyən edən bir niyyət sənədi idi. O günlərdə müharibə hələ də davam edirdi; Osmanlı ordusu hələ məğlub olmamışdı. Amma Avropalı güclər, indidən “sonrasını” planlaşdırırdı.

Sazişə görə:

• Mesopotamiya və Bəsrə bölgəsi İngiltərəyə,
• Suriya və Livan Fransaya buraxılacaqdı.
• Kürdlərin yaşadığı dağlıq ərazi isə “təsir dairəsi” xaricində qaldı.
  Yəni bölüşdürülmənin mərkəzində deyil, boşluqda yer aldı.

Bu vəziyyət, kürdlərin tarixindəki ən böyük əskikliklərdən birini ortaya qoydu:
Təmsil əskikliyi.
O illərdə kürdlər nə tək bir siyasi mərkəzdən idarə olunurdu, nə də ortaq bir siyasi dil yarada bilmişdilər. Tayfalar, bəyliklər, təriqət şeyxləri və yerli liderlər öz bölgələrində güclü idilər, amma milli bir birlik fikrindən uzaq idilər.

Kürdlər Xəritədə Niyə Yox İdi?

Bu sualın cavabı acı, amma gerçəkdir: Çünki 1916-cı ildə kürdlər, tarix səhnəsində “ulus” deyil, “yerli güclər toplusu” idi.
Diyarbəkirdə başqa bir lider, Süleymaniyyədə başqa bir şeyx, Urmiyədə başqa bir ağa danışırdı.
Heç biri digərini təmsil etmirdi.
Bu parçalanmış yapı, Avropalı diplomatların gözündə kürdləri “xəritədə müstəqil bir ünsür” kimi deyil, ətraf güclər arasında bufer xalq halına gətirdi.

Eyni dövrdə ərəblər, İngilislərlə təmas qurmuş; Feysəl və Şərif Hüseyn öndərliyində bir ərəb dövləti fikrini dilə gətirmişdi. Ermənilər, Qafqaz və Avropada güclü lobbilər yaratmışdı.
Kürdlər isə nə İstanbulda, nə Londonda, nə Parisdə təsirli bir səs çıxara bildi.

Bu səssizlik, sonrakı əsrdə “bölünmə” deyə anılacaqdı.
Oysa ortada bölünəcək bir birlik belə yox idi.

Sayks-Piko Nə Deyildi?

Bu gün bir çox rəvayətdə, Sayks-Piko sazişi kürdlərin dörd dövlətə bölünməsinin səbəbi olaraq göstərilir.
Bu doğru deyil.
Sayks-Piko yalnız Osmanlı sonrası bölgələri bölüşdürən bir diplomatik plan idi.
Bu plan tətbiq edilməzdən əvvəl müharibə sona çatdı, tarazlıqlar dəyişdi, xəritələr yenidən çəkildi.

Gerçək bölünmə Lozanna Sazişi (1923) və Ankara Sazişi (1926) ilə qalıcı hala gəldi.
Yəni kürdləri dörd ölkəyə ayıran şey Sayks-Pikonun qələmi deyil, müharibədən sonra qurulan yeni dünya nizamı idi.

Ancaq Sayks-Pikonun simvolik əhəmiyyəti böyük oldu: Çünki o xəritə, kürdlərin dünya siyasətində bir daha “yox sayılmasının” simvolu idi.

Romantik Bir Hekayə: “Bölünmüş Kürdüstan”

Yüz ildir kürd ədəbiyyatında Sayks-Piko, “xəyanətin başlanğıcı” olaraq danışılır.
Xəritəni çəkən Avropalı diplomatlar bir xalqı parçaladı; kürdlər də o xətlər arasında itdi…
Bu rəvayət emosionaldır, amma tək başına həqiqəti açıqlamaz.

Gerçək budur ki, o dövrdə kürd cəmiyyətinin ən güclü liderləri belə öz bölgələri xaricinə səs verə bilmədi.
Simko Şikak Urmiyədə bir üsyan başlatdı; amma Süleymaniyyə onu tanımadı.
Şeyx Mahmud Bərzənci İngilislərlə döyüşdü; amma şimaldakı kürdlər səssiz qaldı.
Ağrı Dağındakı dirənişçilər Türkiyə sərhədini aşa bilmədi; İrandakı tayfalarla təmas qura bilmədi.

Yəni kürdlərin xəritədə dörd hissəyə bölünməsi, əslində zehni və siyasi bölünmənin coğrafiyaya yansıması idi.

Kürdlərin Strateji Səhvi: Xaricdən Qurtuluş Axtarışı

Kürd tarixindəki ən qalıcı vərdişlərdən biri, qurtuluşu xarici güclərdə axtarmaqdır.
19-cu əsrdə ruslara, 20-ci əsrdə ingilislərə, 21-ci əsrdə Amerika müdaxilələrinə ümid bağlandı.
Hər dəfə nəticə eyni oldu:
Böyük güclər öz maraqları üçün kürdləri istifadə etdi, iş bitincə masanı yığışdırdı.

Sayks-Piko dövründə də bənzər bir vəziyyət yaşandı.
Kürdlər İngilislərin “müstəqillik sözü” verdiyini sandılar, amma bu vəd heç vaxt ciddiyə alınmadı.
Çünki İngiltərənin hədəfi neft bölgələri idi, dağ xalqlarının taleyi deyil.

“Kürdlər, bir əsrdir öz talelərini başqalarının xəritələrində axtarırlar.”

Gerçək Bölünmə: Torpaqda Deyil, Cəmiyyətdə

Bu gün Sayks-Pikonun üzərindən bir əsr keçdi.
Xəritə xətləri hələ də durur, amma kürd cəmiyyətindəki ayrılıqlar çox daha dərindir.
Dil, məzhəb, siyasət, bölgə fərqləri…
Kurmanci, Sorani, Zazaki danışan kürdlər bir-birinin kəlməsini anlamakta çətinlik çəkirlər.
Sünni, Alevi, Yezidi, Şiə kimlikləri bəzən ortaq gələcəyi müzakirə etməyi belə çətinləşdirir.

Bu səbəbdən əsas bölünmə, o xətlərdə deyil, insanların bir-birinə baxışında yaşanır.
Bir xalqın birləşməsi, torpaqların birləşməsindən əvvəl, qəlblərin və fikirlərin birləşməsi ilə başlayır.

Sayks-Pikodan Bu Günə: Eyni Sual, Yeni Şərtlər

Sayks-Pikonu anlamaq, bu gün kürdlərin önündəki sualları anlamaqdır.
Kürdlər, bir əsr əvvəl olduğu kimi, hələ də dörd ölkənin sərhədləri içində yaşayırlar.
Amma bu dəfə vəziyyət fərqlidir:
Artıq öz dilləri ilə təhsil görə bilir, mədəni qurumlar qura bilir, regional idarələrə sahib ola bilirlər.

Yəni tarixin hər dövrü eyni biçimdə təkrar etmir.
Sayks-Piko kürdləri “bölən” saziş deyil, oyadan bir dönüş nöqtəsi oldu.
Xəritələr dəyişmədi bəlkə, amma zehinlər dəyişməyə başladı.

Nəticə: Xəritəni Deyil, Gerçəyi Oxumaq

Sayks-Pikonun hekayəsi, əslində bir xəbərdarlıqdır.
Bir xalq öz gələcəyini başqalarının masasına buraxdığında, nəticə hər zaman eynidir.
Bu üzdən bu günün kürdləri üçün əsas vəzifə, keçmişin əfsanələrinə sığınmaq deyil, o əfsanələri sorğulamaqdır.

“Xəritəni çəkənlər İngilislər idi, amma o xətlərin qalıcı olmasını təmin edən kürdlərin öz səssizliyi idi.”

Kürdlərin xəritə taleyi, artıq qələmlərin deyil, öz iradələrinin əlindədir.
Əgər bir gün həqiqətən birləşəcəklərsə, bu birləşmə torpaqla deyil, ortaq bir bilinclə olacaqdır.

Və o gün gəldiyində, Sayks-Pikonun xətləri tarixin tozlu səhifələrində qalacaqdır.