Bakıda 1918: Respublika və Kommuna

Dəyərli Oxucular,

28 may 2026-cı il Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin (AXC) yaranmasının ildönümü idi. Düz 108 il əvvəl, 28 may 1918-ci ildə Tiflisdə toplanan Azərbaycan Milli Şurası Cənubi Qafqaz tarixinin ən mühüm siyasi sənədlərindən biri olan İstiqlal Bəyannaməsini qəbul etdi və Azərbaycanın müstəqilliyini elan etdi.

Bu elan təkcə yeni bir dövlətin doğuşu deyildi. Eyni zamanda, Çar Rusiyasının süqutu ilə yaranan böyük hakimiyyət boşluğunda Cənubi Qafqazın hansı siyasi istiqamətə gedəcəyi sualına verilmiş tarixi bir cavab idi. Bir tərəfdən imperiya sonrası qeyri-müəyyənlik, müharibə, köç, etnik münaqişə və neft rəqabəti var idi; digər tərəfdən isə müasir, parlamentli, dünyəvi və milli bir dövlət qurmaq axtarışı mövcud idi.

Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin qurulması bu səbəbdən təkcə Azərbaycan tarixi baxımından deyil, bütün Qafqaz, Osmanlı sonrası dünya, Rus İnqilabı və Müsəlman cəmiyyətləri tarixi baxımından da xüsusi yerə malikdir. Çünki 1918-ci ildə qurulan bu cümhuriyyət Müsəlman Şərqində parlament demokratiyası ideyasını həyata keçirməyə çalışan ilk böyük siyasi təcrübələrdən biri oldu.

Lakin bu cümhuriyyət Tiflisdə elan edildiyi zaman Azərbaycanın ən mühüm şəhəri olan Bakı onun əlində deyildi. Bakı o zaman tamamilə başqa bir siyasi təcrübənin, Bakı Kommunasının nəzarətində idi. Beləliklə, 1918-ci il Azərbaycan tarixində iki ayrı layihənin eyni anda səhnəyə çıxdığı bir dönüş nöqtəsi oldu: Tiflisdə elan edilən və Gəncədə təşkilatlanan milli-parlamentli cümhuriyyət ilə Bakıda neft işçiləri, bolşeviklər, sosialistlər və erməni-daşnak hərbi ünsürlərinin kölgəsində ortaya çıxan inqilabi kommuna.

Bu iki quruluş təkcə iki ayrı idarəetmə formasını təmsil etmirdi. Eyni zamanda Cənubi Qafqazın gələcəyinə dair iki fərqli tarixi təsəvvürü təmsil edirdi. Biri millət, parlament, müstəqillik və dövlət ideyasına əsaslanırdı; digəri sinif, sovet, inqilab və beynəlmiləlçilik iddiası ilə ortaya çıxırdı. 1918-ci il Bakısını və Azərbaycan Cümhuriyyətinin quruluşunu anlamaq üçün bu iki layihənin eyni tarixi boşluq içində necə qarşı-qarşıya gəldiyini görmək lazımdır.

Çar Rusiyasının 1917-ci il İnqilabı ilə süqutu Cənubi Qafqazda böyük bir inzibati və hərbi boşluq yaratdı. Tiflis o dövrdə Qafqazın ən mühüm siyasi mərkəzlərindən biri idi. Gürcü, erməni və müsəlman-türk nümayəndələri əvvəlcə Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası çərçivəsində birlikdə hərəkət etməyə çalışdılar. Lakin müharibənin ağırlığı, Osmanlı irəliləyişi, Rusiyadakı bolşevik hakimiyyəti, etnik gərginliklər və regional maraq toqquşmaları bu federativ quruluşun uzun müddət yaşamasına imkan vermədi.

26 may 1918-ci ildə Gürcüstan müstəqilliyini elan etdi. Zaqafqaziya Federasiyası faktiki olaraq dağıldı. Bir gün sonra, 27 mayda Tiflisdəki müsəlman nümayəndələr Azərbaycan Milli Şurasını təşkil etdilər. 28 may 1918-ci ildə isə Azərbaycanın müstəqilliyi elan edildi. Bu səbəbdən Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin doğum yeri Bakı deyil, Tiflisdir.

Bu vəziyyət ilk baxışdan təəccüblü görünə bilər. Çünki müasir Azərbaycan deyildikdə ağıla ilk gələn şəhər Bakıdır. Lakin 1918-ci ilin baharında Bakı Azərbaycan milli hərəkatının mərkəzi deyil, bolşeviklərin və onlarla faktiki ittifaqda hərəkət edən qüvvələrin nəzarətində olan bir neft metropolu idi. Yeni qurulan cümhuriyyət, tarixi paytaxt olaraq gördüyü Bakıya sahib deyildi. Bu səbəbdən Azərbaycan Cümhuriyyətinin ilk dövrü, bir növ paytaxtsız doğulmuş bir dövlətin öz mərkəzinə çatma mübarizəsidir.

16 iyun 1918-ci ildə Azərbaycan Milli Şurası və hökuməti Tiflisdən Gəncəyə köçdü. Gəncə bu dövrdə cümhuriyyətin müvəqqəti mərkəzinə çevrildi. Burada dövlət təşkilatı qurulmağa, ordu yaradılmağa, inzibati quruluş inşa edilməyə və Bakının alınması üçün siyasi-hərbi hazırlıqlar görülməyə başlandı. Tiflisdə elan edilən müstəqillik, Gəncədə dövlətçiliyə çevrildi.

Gəncə dövrü Azərbaycan Cümhuriyyəti üçün son dərəcə kritik bir dövrdür. Çünki yeni dövlətin hələ nizamlı ordusu, oturmuş bürokratiyası, beynəlxalq tanınması və maliyyə qaynaqları məhdud idi. Buna baxmayaraq, qurucu kadrlar müasir bir dövlət ideyasından vaz keçmədilər. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoyski, Nəsib bəy Yusifbəyli, Əlimərdan bəy Topçubaşov və digər ziyalı-siyasətçilər təkcə bir böhran hökuməti qurmağa çalışmadılar; eyni zamanda yeni bir siyasi kimlik inşa etməyə çalışdılar.

Bu siyasi kimliyin mərkəzində müstəqillik, hüquq, təmsil, parlamentar sistem və modernləşmə var idi. Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti, quruluş bəyannaməsində bütün vətəndaşların din, məzhəb, sinif, cinsiyyət və milliyyət fərqi qoyulmadan bərabər hüquqlara sahib olduğunu elan etdi. Bu, 1918-ci il şərtləri nəzərə alındıqda son dərəcə irəli bir yanaşma idi.

Lakin eyni günlərdə Bakıda tamamilə başqa bir siyasi proses işləyirdi.

Bakı 20-ci əsrin əvvəllərində təkcə bir şəhər deyildi; neft dövrünün Qafqazdakı ürəyi idi. Bakı nefti Rusiya İmperiyasının, Avropa kapital dairələrinin, Osmanlı İmperiyasının, İngiltərənin, bolşeviklərin və yerli siyasi hərəkatların diqqətini çəkən strateji bir qaynaq idi. Neft şəhəri zənginləşdirdiyi qədər onu böyük güclərin rəqabət sahəsinə də çevirmişdi.

1918-ci ildə Bakıdakı siyasi qüvvələr nisbəti son dərəcə mürəkkəb idi. Şəhərdə rus işçiləri, erməni əhali, müsəlman-türk xalqı, yəhudilər, iranlı işçilər, bolşeviklər, menşeviklər, sosialist inqilabçılar, daşnaklar və müsavatçılar var idi. Bu çoxqatlı quruluş, müharibə və inqilab şəraitində sürətlə partlayıcı bir vəziyyətə gəldi.

Bakı Kommunası məhz bu mühitdə ortaya çıxdı. Stepan Şaumyanın rəhbərlik etdiyi bolşevik ağırlıqlı idarəetmə Bakıda sovet hakimiyyətini qurmağa çalışdı. Kommunanın adı 1871-ci il Paris Kommunasının inqilabi irsini xatırladırdı. Lakin Bakı Kommunasını Paris Kommunasının sadə bir təkrarı kimi görmək doğru deyil.

Paris Kommunası məğlub olmuş Fransanın, mühasirəyə alınmış Parisin və mərkəzi dövlətə qarşı üsyan edən bir şəhər əhalisinin təcrübəsi idi. Bakı Kommunası isə Rus İnqilabının, Qafqazdakı millətlər məsələsinin, neft iqtisadiyyatının və müharibə şəraitinin içində doğulmuşdu. Parisdə şəhər muxtariyyəti, respublikaçılıq və sinfi üsyan önə çıxarkən; Bakıda bolşevik hakimiyyət strategiyası, neft sənayesi, erməni-daşnak hərbi dəstəyi və müsəlman-türk xalqının təhlükəsizlik narahatlığı iç-içə keçmişdi.

Bu səbəbdən Bakı Kommunası həm bir inqilabi şəhər idarəetməsi, həm də etnik-siyasi gərginliklərin mərkəzində yer alan bir müharibə hakimiyyəti idi. Sovet tarixşünaslığı onu işçi sinfinin qəhrəmancasına təcrübəsi kimi ucaltdı. Azərbaycan milli yaddaşında isə Bakı Kommunası, xüsusilə 1918-ci il mart hadisələri səbəbindən dərin bir travmanın adı halına gəldi.

30 mart ilə 2 aprel 1918-ci il arasında yaşanan Mart günləri Bakı Kommunasının tarixi imicini müəyyən edən ən mühüm hadisədir. Bu günlərdə bolşevik qüvvələr ilə erməni-daşnak silahlı ünsürlər, müsavat dairələri və müsəlman-türk xalqı ilə qanlı toqquşmalara girdi. Toqquşmalar qısa müddətdə siyasi bir hesablaşmadan kənara çıxdı və müsəlman-türk əhalini hədəf alan genişmiqyaslı qətliamlar yaşandı. Ölü sayı barədə fərqli qaynaqlarda fərqli rəqəmlər verilir; lakin hadisələrin Bakıdakı müsəlman-türk cəmiyyəti üzərində böyük bir dağıntı yaratdığı mübahisəsizdir.

Mart günləri təkcə yerli bir münaqişə kimi görülə bilməz. Bu hadisə Cənubi Qafqazda sinif mübarizəsi, inqilab, millətçilik və etnik təhlükəsizlik qorxularının bir-birindən ayrılmaz hala gəldiyi bir dönüş nöqtəsidir. Bolşeviklər hadisələri əks-inqilabi Müsavat təhlükəsinə qarşı bir mübarizə kimi şərh edərkən; Azərbaycan milli nəqli bu prosesi Azərbaycan türklərinə qarşı törədilmiş böyük bir qətliam kimi xatırladı. Tarixi həqiqət, bu iki nəqlin sadəcə birini seçməklə deyil, dövrün çoxqatlı şiddət mühitini anlamaqla qavranıla bilər.

Bakı Kommunasının varlığı Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti üçün varoluşsal bir problem idi. Çünki cümhuriyyət Bakısız düşünülə bilməzdi. Bakı təkcə neft zənginliyi səbəbindən deyil, siyasi və simvolik mənası səbəbindən də əvəzsiz idi. Bakısız bir Azərbaycan Cümhuriyyəti, öz ürəyindən uzaq qalmış bir dövlət demək idi.

Gəncədəki Azərbaycan hökuməti bu səbəbdən Bakının alınmasını əsas hədəflərdən biri halına gətirdi. Bu prosesdə Osmanlı Dövlətinin dəstəyi həlledici oldu. Nuru Paşanın komandanlığı altındakı Qafqaz İslam Ordusu, Azərbaycan qüvvələri ilə birlikdə Bakı istiqamətində irəlilədi. Bu irəliləyiş təkcə hərbi bir əməliyyat deyildi; eyni zamanda Bakı Kommunasının və Bolşevik-Daşnak hökmranlığının sona çatması demək idi.

Bakı Kommunası isə bu irəliləyiş qarşısında getdikcə çətinlik çəkdi. Şəhərdə bolşeviklər ilə digər sosialist və erməni siyasi ünsürlər arasında İngilis yardımı məsələsi üzərindən ciddi ayrılıqlar ortaya çıxdı. Bolşeviklər, imperialist olaraq gördükləri İngilislərlə əməkdaşlığa qarşı idi. Menşeviklər, Daşnaklar və bəzi sağ sosialist ünsürlər isə Osmanlı-Azərbaycan irəliləyişinə qarşı İngilis dəstəyini zəruri görürdü.

Bu ayrışma Bakı Kommunasının sonunu hazırladı. 26 iyul 1918-ci ildə Bakı Kommunası devrildi. Yerini, İngilis dəstəyinə daha açıq olan Mərkəzi Xəzər Diktaturası adı verilən yeni bir idarəetmə aldı. Beləliklə, Bakıdakı Bolşevik Kommuna təcrübəsi faktiki olaraq sona çatdı. Lakin şəhər üzərindəki mübarizə bitmədi.

15 sentyabr 1918-ci ildə Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan qüvvələri Bakıya daxil oldu. Bu tarix Azərbaycan Cümhuriyyəti baxımından son dərəcə əhəmiyyətlidir. Çünki bu tarixlə birlikdə Bakı, yeni cümhuriyyətin faktiki nəzarətinə keçdi. 17 sentyabr 1918-ci ildə Azərbaycan hökuməti Gəncədən Bakıya köçdü. Beləliklə, Tiflisdə elan edilən, Gəncədə təşkilatlanan cümhuriyyət, nəhayət Bakıda gerçək paytaxt kimliyinə qovuşdu.

Bu prosesi ümumiləşdirən ən doğru cümlə budur: Azərbaycan Cümhuriyyəti Tiflisdə doğuldu, Gəncədə ayaqda qalmağı öyrəndi, Bakıda isə öz tarixi mərkəzinə qovuşdu.

Ancaq Bakının alınması, şəhərdəki gərginlikləri tamamilə bitirmədi. Müharibə, intiqam, etnik qorxu və siyasi hesablaşmalar davam etdi. Bakının əl dəyişdirməsi, Mart Günlərinin yaratdığı travmanın əks istiqamətdə yeni şiddət dalğaları yaratmasına da yol açdı. Bu səbəbdən 1918-ci il Bakısını birtərəfli qəhrəmanlıq ya da birtərəfli məğduriyyət nəqli ilə oxumaq tarixi gerçəkliyi daraldır. Bakı, o il həm inqilabın, həm əks-inqilabın, həm milli dövlətin, həm imperiya sonrası xaosun, həm neft zənginliyinin, həm də kütləvi şiddətin şəhəri idi.

Bakı Kommunasının süqutundan sonra tarix səhnəsində ən çox xatırlanan hadisələrdən biri 26 Bakı Komissarının aqibətidir. Bu hadisə Sovet tarixşünaslığında inqilabi fədakarlığın və şəhidliyin simvolu halına gətirilmiş; Azərbaycan milli yaddaşında isə Bakı Kommunasının 1918-ci il mart hadisələri ilə bağlı mübahisəli irsinin parçası olaraq dəyərləndirilmişdir.

26 Bakı Komissarı Bakı Kommunasının bolşevik və sol sosialist inqilabçı kadrlarından ibarət idi. Bu kadr tək bir etnik qrupa aid deyildi. Aralarında ermənilər, Azərbaycan türkləri, gürcülər, ruslar, yəhudilər, latışlar və başqa millətlərdən inqilabçılar var idi. Bu çoxetnili quruluş, Bakının o dövrdə təkcə Azərbaycanın deyil, bütün Qafqazın, Rusiya İmperiyası irsinin və neft dövrünün kəsişmə nöqtəsi olduğunu göstərir.

Komissarlar içində ən çox tanınan ad Stepan Şaumyan idi. Şaumyan, erməni əsilli bir bolşevik olaraq Bakı Kommunasının ən güclü siyasi fiquru idi. Onun yanında Azərbaycan türkü Məşədi Əzizbəyov və Mir Həsən Vəzirov kimi adlar da yer alırdı. Həmçinin Prokopi Caparidze, İvan Fioletov, Qriqori Korqanov, Yakov Zevin, Arsen Amiryan, Bağdasar Avakyan və başqa inqilabçılar da bu kadr içində mövcud idi. Bu siyahı, Bakı Kommunasının beynəlmiləlçilik iddiasını və Bakının mürəkkəb ictimai quruluşunu əks etdirir.

Ancaq bu çoxetnili inqilabi kadr, Bakıdakı millətlər məsələsini həll etməyə yetmədi. Əksinə, Kommunanın hərbi dayaqları, xüsusilə 1918-ci il mart hadisələri zamanı erməni-daşnak silahlı ünsürləri ilə qurduğu faktiki ittifaq səbəbindən müsəlman-türk xalqının yaddaşında dərin bir güvənsizlik və travma buraxdı. Bu səbəbdən 26 Bakı Komissarı, Sovet tarixşünaslığında inqilab şəhidləri olaraq ucaldılarkən, Azərbaycan milli yaddaşında çox daha mübahisəli bir yerə sahib oldu.

26 iyul 1918-ci ildə Bakı Kommunası devrildi. Yerini menşevik, sağ sosialist inqilabçı və daşnak ünsürlərin təsirli olduğu Mərkəzi Xəzər Diktaturası qurdu. Kommuna kadrları əvvəlcə Bakıdan ayrılmağa çalışdı, lakin tutuldular və həbs edildilər. Sentyabr 1918-ci ildə Osmanlı-Azərbaycan qüvvələrinin Bakıya yaxınlaşması üzərinə şəhərdəki qüvvələr nisbəti yenidən dəyişdi. Qızıl birliklərin müdaxiləsi ilə həbsdən çıxarılan komissarlar, Xəzər üzərindən Həştərxana getmək istədilər. Lakin mindikləri gəmi Krasnovodska yönəldi.

Krasnovodskda Trans-Xəzər hakimiyyəti tərəfindən yenidən həbs edildilər. 20 sentyabr 1918-ci il gecəsi, bugünkü Türkmənistan torpaqlarında, Krasnovodsk yaxınlığında, Pereval ilə Axça-Kuyma stansiyaları arasında güllələndilər. Bu edamda İngilis kəşfiyyatının və Trans-Xəzər idarəetməsinin rolu uzun müddət müzakirə edilmişdir. Sovet nəqli, bu hadisəni imperialistlərin və əks-inqilabçıların inqilabi kadrlara qarşı törətdiyi bir cinayət kimi təqdim etdi. Sovet İttifaqı boyunca 26 Bakı Komissarı abidələrlə, rəsmlərlə, kitablarla və mərasimlərlə inqilabi fədakarlığın simvolu halına gətirildi.

Lakin Sovet İttifaqının dağılmasından sonra bu yaddaş əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdi. Azərbaycanda 26 Bakı Komissarı artıq yalnız inqilab şəhidləri olaraq deyil, 1918-ci il martın qanlı hadisələri və Bakı Kommunasının müsəlman-türk əhali üzərindəki basqıcı irsi ilə birlikdə müzakirə edilən fiqurlar olaraq görülməyə başlandı. Beləliklə, eyni şəxslər, iki ayrı tarixi yaddaşda iki fərqli məna qazandı: Sovet yaddaşında inqilabın qurbanları, Azərbaycan milli yaddaşında isə mübahisəli bir kommuna hakimiyyətinin təmsilçiləri.

Bu səbəbdən 26 Bakı Komissarı məsələsi, yalnız bir edam hekayəsi deyil. O, Bakının 1918-ci ildə necə bir yaddaş savaşına səhnə olduğunu göstərir. Bir tərəfdən beynəlmiləlçi inqilab ideyası, digər tərəfdən milli dövlət axtarışı; bir tərəfdən sinif siyasəti, digər tərəfdən etnik təhlükəsizlik narahatlığı; bir tərəfdən Sovet şəhidlik nəqli, digər tərəfdən Azərbaycanın 1918-ci il mart travması var. 26 Bakı Komissarının tarixi əhəmiyyəti də məhz buradadır.

Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti isə Bakıya köçdükdən sonra müasir dövlət qurumlarını qurma səyini sürətləndirdi. 7 dekabr 1918-ci ildə Azərbaycan Parlamenti açıldı. Bu parlament çoxpartiyalı və çoxetnili bir təmsil ideyasına əsaslanırdı. Azərbaycan türkləri ilə yanaşı ermənilərə, ruslara, yəhudilərə, almanlara və digər icmalara da təmsil imkanı tanınması düşünülmüşdü. Bu yönü ilə cümhuriyyət, yalnız milli bir dövlət deyil, eyni zamanda çoxetnili bir coğrafiyada konstitusiya və parlamentar bir sistem qurma cəhdi idi.

Cümhuriyyətin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri qadınlara siyasi hüquqlar tanıması idi. Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti, qadınlara seçmə və seçilmə hüququ verən erkən nümunələrdən biri oldu. Bu qərar yalnız Azərbaycan tarixi baxımından deyil, Müsəlman cəmiyyətləri tarixi baxımından da böyük bir addım idi. 1918-ci il şəraitində qadınların siyasi vətəndaşlıq hüququnun qəbul edilməsi, yeni cümhuriyyətin modernləşmə xarakterini açıq şəkildə göstərirdi.

Cümhuriyyətin bir başqa mühüm yönü dünyəvi dövlət anlayışı idi. Azərbaycan cəmiyyəti böyük ölçüdə Müsəlman bir cəmiyyət idi; lakin yeni dövlətin qurucu kadrları dini kimliyi siyasi rejimin tək müəyyənedicisi halına gətirmədi. Hüquq, təhsil, parlament və dövlət idarəetməsi müasir qurumlar üzərindən inşa edilməyə çalışıldı. Bu səbəbdən Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti, Müsəlman çoxluqlu bir cəmiyyətdə dünyəvi-parlamentar dövlət modelinin erkən nümunələrindən biri olaraq dəyərləndirilə bilər.

Dil məsələsi də cümhuriyyətin kimlik inşasında mühüm bir yer tutdu. O dövrdə dövlət dili üçün istifadə edilən adlandırma bugünkü “Azərbaycan dili” deyil, əksər sənədlərdə “Türk dili” idi. Bu, dövrün siyasi və mədəni atmosferi ilə birbaşa bağlı idi. Azərbaycan ziyalıları, özlərini geniş Türk dünyası ilə bağlı görür, eyni zamanda yerli Azərbaycan kimliyini də müasir bir dövlət çatısı altında qurmağa çalışırdılar. Daha sonrakı Sovet dövründə dil adlandırması dəyişəcək, “Azərbaycan dili” anlayışı daha belirgin hala gələcəkdi.

Təhsil sahəsində də mühüm addımlar atıldı. Bakı Dövlət Universitetinin qurulması, cümhuriyyətin ən qalıcı miraslarından biri oldu. Gənc dövlət, yalnız hərbi və inzibati bir aparat qurmaq istəmir; eyni zamanda müasir bir ziyalı nəsli yetişdirməyi hədəfləyirdi. Bu da cümhuriyyətin qısa ömrünə baxmayaraq uzunmüddətli bir mədəniyyət layihəsi daşıdığını göstərir.

Lakin bütün bu proqressiv xüsusiyyətlərə baxmayaraq Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti çox çətin şəraitdə yaşayırdı. Ermənistanla Qarabağ, Zəngəzur və Naxçıvan kimi bölgələr üzərindən ciddi münaqişələr var idi. Gürcüstanla sərhəd məsələləri, İranla tarixi bağlar, Osmanlı İmperiyasının məğlubiyyəti, İngilislərin Bakıya gəlişi, Rusiyadakı vətəndaş müharibəsi və bolşeviklərin yenidən Qafqaza yönəlməsi gənc cümhuriyyətin hərəkət sahəsini daraldırdı.

Cümhuriyyətin ən böyük zəifliyi, qurumsallaşmasını tamamlayacaq zamana sahib olmaması idi. Dövlət quruldu, parlament açıldı, hökumətlər təşkil edildi, ordu inşa edilməyə çalışıldı, diplomatiya aparıldı; lakin bütün bunlar müharibə və böyük güc rəqabəti içində edildi. Yeni cümhuriyyət bir tərəfdən modernləşmə hərəkətləri edərkən, digər tərəfdən varlığını qoruma mübarizəsi verirdi.

Bu nöqtədə Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin qurucu liderlərindən Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə xüsusi olaraq baxmaq lazımdır. Çünki Rəsulzadənin həyatı, yalnız 1918-ci ildə qurulan cümhuriyyətin deyil, bu cümhuriyyət dağıldıqdan sonra sürgündə yaşatılan Azərbaycan müstəqillik ideyasının da hekayəsidir.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Azərbaycan Milli Şurasının sədri idi və Azərbaycan milli ideyasının ən güclü mütəfəkkirlərindən biri idi. Jurnalist, fikir adamı, siyasətçi və təşkilatçı kimliyi ilə 20-ci əsr Azərbaycan tarixinin mərkəzində yer aldı. Ona aid edilən “Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz” sözü, yalnız bir siyasi şüar deyil, Azərbaycan istiqlal düşüncəsinin ən sıx ifadəsi halına gəldi.

Rəsulzadənin həyatı, Qafqazın bütün böyük dönüş nöqtələrini özündə daşıyır. Gənclik illərində Bakının inqilabi və intellektual atmosferində yetişdi. Rus sosial demokrat dairələrlə, Hümmət hərəkatı ilə, İran Məşrutə İnqilabı ilə və türkçü-modernləşməçi fikirlərlə təmas qurdu. Gənc Stalinlə də bu dövrlərdə tanış oldu. Daha sonrakı nəqllərdə, Rəsulzadənin Stalinin gənclik illərində bir neçə dəfə təhlükədən xilas etdiyi qeyd edilir. Bu köhnə tanışlıq, 1920-ci ildə Rəsulzadənin həyatını xilas edən ən mühüm ünsür olacaqdı.

Aprel 1920-ci ildə Qızıl Ordu Bakıya daxil oldu və Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti sona çatdı. Rəsulzadə bir müddət gizləndi; lakin avqust 1920-ci ildə tutuldu və Bakıya gətirildi. Normal şəraitdə, yeni Sovet hakimiyyəti üçün köhnə cümhuriyyətin qurucu lideri olaraq edam edilməsi çox güman ki, baş verəcəkdi. Ancaq Stalin Bakıya gəldikdə, Rəsulzadənin sərbəst buraxılması üçün müdaxilə etdi. Rəsulzadə həbsdən çıxarıldı və Moskvaya aparıldı.

Moskva illərində Rəsulzadə, Millətlər Xalq Komissarlığı ətrafında bəzi vəzifələrlə əlaqələndirildi. Eyni zamanda Moskvadakı şərqşünaslıq qurumlarında türk və fars dillərindən dərslər verdi. Bəzi nəqllərdə qurum adı qarışdırılaraq Leninqrad və ya Şərq Xalqları Universiteti şəklində keçsə də, etibarlı bioqrafik mənbələrdə onun Moskva Şərqşünaslıq İnstitutunda dərs verdiyi qeyd edilir. Bu detal əhəmiyyətlidir; çünki Rəsulzadənin Sovet rejimi ilə həqiqi mənada barışdığını deyil, həyatda qalmaq və uyğun zamanı gözləmək üçün məcburi bir ara dövr yaşadığını göstərir.

Daha sonra Petroqrad üzərindən Finlandiyaya keçdi və oradan Türkiyəyə çatdı. Türkiyəyə gəlişi, Rəsulzadənin həyatında yeni bir sürgün dövrünün başlanğıcı oldu. İstanbulda Azərbaycanın müstəqillik davasını izah edən əsərlər nəşr etdi, Azərbaycan siyasi mühacirətini təşkil etməyə çalışdı və Müsavat hərəkatının xarici mərkəzini ayaqda tutdu. 1920-ci illərdə İstanbulda çıxardığı nəşrlər, Sovet əleyhdarı Azərbaycan milli hərəkatının ən mühüm təbliğat vasitələri halına gəldi.

Ancaq Türkiyə-Sovet münasibətləri, Rəsulzadənin Türkiyədəki fəaliyyət sahəsini getdikcə daraltdı. 1930-cu illərin əvvəllərində Sovet İttifaqı ilə Türkiyə arasında qarşılıqlı təbliğat fəaliyyətlərinin məhdudlaşdırılması yönündə gizli razılaşmalar yarandı. Bu atmosferdə Rəsulzadə, 1931-ci ildə Türkiyədən ayrılmaq məcburiyyətində qaldı.

Bu uzaqlaşdırmanın yalnız Ağrı Dağı Üsyanı ilə izah edilməsi natamam olar; lakin Ağrı Üsyanı illərində Sovet İttifaqının Türkiyəyə təhlükəsizlik və sərhəd məsələlərində verdiyi dəstək, Ankaranın Sovet əleyhdarı Qafqaz mühacir təşkilatlarına daha məsafəli yanaşmasına kömək etmişdi. Dolayısı ilə Rəsulzadənin Türkiyədən ayrılması, Türkiyə-Sovet yaxınlaşması, sərhəd təhlükəsizliyi, Sovet əleyhdarı təbliğat, Qafqaz mühacirəti və Ağrı Dağı Üsyanı illərinin regional təhlükəsizlik hesablamaları içində dəyərləndirilməlidir.

Rəsulzadə daha sonra Polşa, Almaniya və başqa Avropa ölkələrində yaşadı. 1930-cu illərdə Prometey hərəkatı içində yer aldı. Bu hərəkat, Sovet İttifaqı içindəki rus olmayan millətlərin müstəqillik davalarını Avropa ictimaiyyətinə çatdırmağa çalışan bir siyasi mühacirət şəbəkəsi idi. Rəsulzadə, bu dövrdə Azərbaycan məsələsini yalnız yerli bir müstəqillik problemi olaraq deyil, Sovet imperiyası içindəki əsir millətlərin ortaq məsələsi olaraq ələ aldı.

İkinci Dünya Müharibəsi illərində Rəsulzadənin həyatı daha da mürəkkəb bir dövrə girdi. Nasist Almaniyası, Sovet İttifaqına qarşı müharibədə əsir düşən Müsəlman, Türk və Qafqazlı əsgərlərdən müxtəlif legionlar qurmağa yönəldi. Azərbaycan Legionu da bu çərçivədə ortaya çıxdı. Alman orqanları, Sovet əleyhdarı Azərbaycan siyasi mühacirəti ilə və Rəsulzadə dairəsi ilə təmas qurdu.

Lakin Rəsulzadənin əsas şərti, Azərbaycanın müstəqilliyinin tanınması idi. Nasist Almaniyası isə bu tələbləri gerçək bir müstəqillik proqramı olaraq qəbul etməyə yanaşmadı. Bu səbəbdən Rəsulzadənin Almaniya ilə əlaqələri sadə bir əməkdaşlıq hekayəsi olaraq izah edilə bilməz. O, Sovet boyunduruğundan qurtulmuş müstəqil bir Azərbaycan ideyasını müdafiə edirdi; Nasist Almaniyası isə Qafqaz xalqlarını daha çox Sovet İttifaqına qarşı hərbi və təbliğat ünsürü olaraq istifadə etmək istəyirdi.

Bəzi nəqllərdə Hitlerin şəxsən Rəsulzadə ilə görüşdüyü, Rəsulzadənin Azərbaycan türklərindən ibarət legionerlərə etdiyi çıxışın Alman idarəetməsini narahat etdiyi və bunun üzərinə Almaniyadan ayrılmaq məcburiyyətində qaldığı qeyd edilir. Daha sağlam ifadə budur: Rəsulzadə, Nasist Almaniyasının Azərbaycanın müstəqilliyini açıqca tanımayan xətti ilə barışmadı və müharibə illərində Almaniyadan ayrılaraq bir müddət Rumıniya kimi ölkələrdə yaşadı.

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Rəsulzadə yenidən Türkiyəyə döndü. 1947-ci ildən etibarən Ankarada Azərbaycan milli mərkəzi ətrafında fəaliyyət göstərdi. 1949-cu ildə Azərbaycan Kültür Dərnəyinin qurulmasına öncülük etdi. 1952-ci ildə “Azərbaycan” dərgisini çıxarmağa başladı. Türkiyədəki son illəri, bir dövlət adamından çox bir sürgün ziyalısının, bir yaddaş daşıyıcısının və istiqlal davasını gələcək nəsillərə ötürməyə çalışan bir fikir adamının illəri idi.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, 6 mart 1955-ci ildə Ankarada vəfat etdi. Məzarı Ankaradadır. Onun həyatı, Tiflisdə elan edilən bir cümhuriyyətin, Bakıda itirilən bir müstəqilliyin və sürgündə yaşatılan bir milli yaddaşın hekayəsidir. Rəsulzadə yalnız Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin qurucusu deyil, eyni zamanda Sovet dövründə müstəqil Azərbaycan ideyasını canlı tutan ən mühüm adlardan biridir.

Aprel 1920-ci ildə Qızıl Ordunun Bakıya girməsi ilə Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti sona çatdı. 28 aprel 1920-ci ildə Azərbaycan Sovet Sosialist Cümhuriyyəti elan edildi. Beləliklə, 28 may 1918-ci ildə Tiflisdə başlayan müstəqillik təcrübəsi, təxminən 23 ay sonra Sovet hakimiyyəti ilə kəsintiyə uğradı.

Lakin bu qısa ömür, Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin tarixi əhəmiyyətini azaltmaz. Əksinə, onun dəyərini artırır. Çünki 23 ay kimi qısa bir müddətdə parlamentar demokratiya, qadın hüquqları, dünyəvi dövlət, çoxetnili təmsil, müasir təhsil və diplomatiya sahələrində atılan addımlar, cümhuriyyətin yalnız müvəqqəti bir müharibə hökuməti olmadığını göstərir. O, Cənubi Qafqazda müasir dövlət ideyasının güclü bir ifadəsi idi.

Bugündən geriyə baxdığımızda 1918-ci il bizə yalnız Azərbaycanın müstəqillik tarixini anlatmaz. Eyni zamanda imperiyaların çökdüyü bir çağda, cəmiyyətlərin hansı siyasi biçimlər altında yenidən qurulmağa çalışıldığını da göstərir. Tiflisdəki elan, Gəncədəki təşkilatlanma, Bakı Kommunasının yüksəlişi və süqutu, 26 Bakı Komissarının edamı, Bakının paytaxt oluşu, Rəsulzadənin sürgün həyatı və nəhayət cümhuriyyətin Sovetlər tərəfindən sona çatdırılması, eyni böyük tarixi dramanın bir-birinə bağlı səhnələridir.

Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin 108-ci quruluş ildönümündə xatırlanması lazım olan əsas məsələ də budur: Bu cümhuriyyət yalnız keçmişdə qalmış qısa ömürlü bir dövlət deyil. O, Cənubi Qafqazda müasir siyasi ağlın, parlamentar iradənin, qadın hüquqlarının, dünyəvi dövlət ideyasının və milli müstəqillik idealının erkən və cəsur bir cəhdidir.

Bu səbəbdən 28 may yalnız bir quruluş günü deyil. Eyni zamanda Tiflisdən Gəncəyə, Gəncədən Bakıya uzanan bir dövlətçilik iradəsinin və imperiya xarabalıqları üzərində yeni bir gələcək qurma səyinin simvoludur. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin həyatı isə bu simvolun başqa bir boyutunu tamamlayır: Dövlət yıxıla bilər, paytaxt itirilə bilər, liderlər sürgünə düşə bilər; lakin bir millətin yaddaşında yer etmiş müstəqillik ideyası, uyğun tarixi an gəldiyində yenidən canlana bilər.

Hörmətlə. Mücahit Özden Hun