چارەنووسی کورد لەسەر نەخشە: چیرۆکی ڕاستەقینەی سایکس–پیکۆ

پێشەکی: سەدەیەک کە نەخشەکان بوونە چارەنووس

لە ناوەڕاستی ساڵی 1916، ڕێککەوتنێک بە نهێنی لە نێوان لەندەن و پاریس واژۆ کرا. دیپلۆماتکاری بەریتانی مارک سایکس و نوێنەری فەرەنسی فرانسوا جۆرج-پیکۆ، لەسەر مێزێک دانیشتن بۆ دابەشکردنی خاکی عوسمانی دوای جەنگ. ئەو مێزە، بە چەند هێڵێکی قەڵەم لەسەر کاغەز، سەدەی داهاتووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دیاری دەکرد.

ئەم ڕێککەوتنە بە ڕێککەوتننامەی سایکس–پیکۆ لە مێژوودا ناسرا. سنوورەکان کە بە هێڵی سوور و شین لەسەر نەخشەکان دیاری کرابوون، چارەنووسی گەلانیان کێشا، نەک ئیمپراتۆرییەتەکان. بەڵام بە پێچەوانەی زۆربەی گێڕانەوەکان، هیچ نوێنەرێکی "کورد" لەسەر ئەو مێزە نەبوو.
نە دەوڵەتێک، نە شاندێک، نە وتەبێژێک کە بە داوایەکی نەتەوەیی قسە بکات.

سەرەڕای ئەوەش، سایکس–پیکۆ لە نەوەکانی دواتردا وەک "ئەفسانەی دابەشبوون" لە مێژووی کورددا گێڕایەوە.
"گەلێک بوو بە چوار پارچە."
بەڵام ڕاستیی مێژوویی هێندە سادە نییە. چونکە کورد لەسەر ئەو مێزە دابەش نەبوو؛ لە بنەڕەتدا نەیتوانیبوو پێکەوە لەسەر ئەو مێزە دابنیشێت.

چیرۆکی نەخشەیەک

ڕێککەوتننامەی سایکس–پیکۆ، لە ڕاستیدا بەڵگەنامەیەکی نیازپاکیی بوو کە دابەشکردنی خاکی عوسمانی لە نێوان دوو زلهێزی ئەو کاتە — بەریتانیا و فەرەنسا — دیاری دەکرد. لەو ڕۆژانەدا جەنگ هێشتا بەردەوام بوو؛ سوپای عوسمانی هێشتا نەشکابوو. بەڵام زلهێزە ئەوروپییەکان، لە ئێستاوە پلانی "دوای جەنگیان" دادەڕشت.

بەپێی ڕێککەوتنەکە:

• میزۆپۆتامیا و ناوچەی بەسرە بۆ بەریتانیا،
• سووریا و لوبنان بۆ فەرەنسا دەبوو.
• ناوچە شاخاوییەکانی نیشتەجێبوونی کورد لە دەرەوەی "ناوچەی کاریگەری" جێهێڵدرا.
  واتە لە ناوەندی دابەشکردنەکەدا نەبوو، بەڵکو لە بۆشاییدا مایەوە.

ئەم دۆخە، یەکێک لە گەورەترین کەموکوڕییەکانی لە مێژووی کورددا خستەڕوو:
کەمیی نوێنەرایەتی.
لەو ساڵانەدا کورد نە لە یەک ناوەندی سیاسییەوە بەڕێوە دەبرا، نە توانیبووی زمانێکی سیاسیی هاوبەش دروست بکات. عەشیرەتەکان، میرنشینەکان، شێخانی تەریقەت و سەرکردە ناوخۆییەکان لە ناوچەکانی خۆیاندا بەهێز بوون، بەڵام لە بیرۆکەی یەکێتیی نەتەوەیی دوور بوون.

بۆچی کورد لەسەر نەخشە نەبوو؟

وەڵامی ئەم پرسیارە تاڵە بەڵام ڕاستە: چونکە لە ساڵی 1916دا کورد لە گۆڕەپانی مێژوودا "نەتەوە" نەبوو، بەڵکو "کۆمەڵێک هێزی ناوخۆیی" بوو.
لە دیاربەکر سەرکردەیەکی تر، لە سلێمانی شێخێکی تر، لە ورمێ ئاغایەکی تر قسەی دەکرد.
هیچ کامیان نوێنەرایەتی ئەوی تریان نەدەکرد.
ئەم پێکهاتە پارچەپارچەیە، لە چاوی دیپلۆماتکارە ئەوروپییەکاندا، کوردی نەک وەک "پێکهاتەیەکی سەربەخۆ لەسەر نەخشە"، بەڵکو وەک گەلێکی بافەر لە نێوان زلهێزەکانی دەوروبەردا لێکرد.

لە هەمان کاتدا عەرەبەکان پەیوەندییان بە ئینگلیزەکانەوە کردبوو؛ لە ژێر سەرکردایەتی فەیسەڵ و شەریف حسێن بیرۆکەی دەوڵەتێکی عەرەبییان خستبووە ڕوو. ئەرمەنەکان لۆبی بەهێزیان لە قەفقاس و ئەوروپا دروست کردبوو.
بەڵام کورد نە لە ئەستەنبوڵ، نە لە لەندەن، نە لە پاریس نەیتوانی دەنگێکی کاریگەر دەربکات.

ئەم بێدەنگییە، لە سەدەی دواتردا بە "دابەشبوون" ناودەبرا.
لە کاتێکدا لە بنەڕەتدا یەکێتییەکیش نەبوو تا دابەش بێت.

سایکس–پیکۆ چی نەبوو؟

ئەمڕۆ لە زۆرێک لە گێڕانەوەکاندا، ڕێککەوتننامەی سایکس–پیکۆ وەک هۆکاری دابەشبوونی کورد بۆ چوار دەوڵەت نیشان دەدرێت.
ئەمە ڕاست نییە.
سایکس–پیکۆ تەنها پلانێکی دیپلۆماسی بوو کە ناوچەکانی دوای عوسمانی دابەش دەکرد.
پێش ئەوەی ئەم پلانە جێبەجێ بکرێت، جەنگ کۆتایی هات، هاوسەنگییەکان گۆڕان، نەخشەکان دووبارە کێشرانەوە.

دابەشبوونە ڕاستەقینەکە بە پەیماننامەی لۆزان (1923) و پەیماننامەی ئەنقەرە (1926) جێگیر بوو.
واتە ئەوەی کوردەکانی دابەش کرد بۆ چوار وڵات، قەڵەمی سایکس–پیکۆ نەبوو، بەڵکو سیستەمی نوێی جیهان بوو کە دوای جەنگ دامەزرا.

بەڵام گرنگیی سیمبولیی سایکس–پیکۆ گەورە بوو: چونکە ئەو نەخشەیە، هێمای "پشتگوێخستنی" کورد بوو لە سیاسەتی جیهانیدا جارێکی تر.

چیرۆکێکی ڕۆمانسی: "کوردستانی دابەشکراو"

بۆ ماوەی سەدەیەکە لە ئەدەبیاتی کوردیدا سایکس–پیکۆ وەک "سەرەتای خیانەت" گێڕایەوە.
دیپلۆماتکارە ئەوروپییەکان کە نەخشەکەیان کێشا، گەلێکیان پارچەپارچە کرد؛ کوردیش لە نێوان ئەو هێڵانەدا ون بوو…
ئەم گێڕانەوەیە هەستبزوێنە بەڵام بە تەنیا ڕاستییەکە ڕوون ناکاتەوە.

ڕاستییەکە ئەوەیە کە لەو سەردەمەدا بەهێزترین سەرکردەکانی کۆمەڵگەی کوردیش نەیتوانی دەنگی خۆی لە دەرەوەی ناوچەکانی خۆیان بگەیەنن.
سمکۆ شکاک لە ورمێ شۆڕشێکی دەستپێکرد؛ بەڵام سلێمانی نەیانناسی.
شێخ مەحمود بەرزنجی لەگەڵ ئینگلیزەکان جەنگا؛ بەڵام کوردەکانی باکوور بێدەنگ مانەوە.
خۆڕاگرانی چیای ئاگری نەیتوانی سنووری تورکیا ببڕن؛ نەیتوانی پەیوەندی بە عەشیرەتەکانی ئێرانەوە بکات.

واتە دابەشبوونی کورد بۆ چوار پارچە لەسەر نەخشە، لە ڕاستیدا ڕەنگدانەوەی دابەشبوونێکی هزری و سیاسی بوو لەسەر جوگرافیا.

هەڵەی ستراتیژیی کورد: گەڕان بەدوای ڕزگاری لە دەرەوە

یەکێک لە هەمیشەییترین خوو و نەریتەکان لە مێژووی کورددا، گەڕانە بەدوای ڕزگاری لە هێزە دەرەکییەکاندا.
لە سەدەی 19دا ئومێد بە ڕووسەکان، لە سەدەی 20دا بە ئینگلیزەکان، لە سەدەی 21دا بە دەستێوەردانەکانی ئەمریکا بەسترایەوە.
هەر جارێک ئەنجامەکە هەمان شت بوو:
زلهێزەکان بۆ بەرژەوەندییەکانی خۆیان کوردەکانیان بەکارهێنا، کاتێک کارەکە تەواو بوو مێزەکەیان کۆکردەوە.

لە سەردەمی سایکس–پیکۆشدا دۆخێکی هاوشێوە ڕوویدا.
کوردەکان وایان دەزانی ئینگلیزەکان "بەڵێنی سەربەخۆییان" پێداون، بەڵام ئەم بەڵێنە هەرگیز بە جدی وەرنەگیرا.
چونکە ئامانجی بەریتانیا ناوچەکانی نەوت بوو، نەک چارەنووسی گەلانی شاخ.

"کورد، بۆ ماوەی سەدەیەکە چارەنووسی خۆی لە نەخشەکانی کەسانی تردا دەدۆزێتەوە."

دابەشبوونە ڕاستەقینەکە: نەک لە خاکدا، بەڵکو لە کۆمەڵگادا

ئەمڕۆ سەدەیەک بەسەر سایکس–پیکۆدا تێپەڕیوە.
هێڵەکانی نەخشە هێشتا ماون، بەڵام جیاوازییەکان لە کۆمەڵگەی کوردیدا زۆر قووڵترن.
جیاوازیی زمان، مەزهەب، سیاسەت، ناوچە…
کوردەکانی کرمانجی، سۆرانی، زازاکی قسە دەکەن لە تێگەیشتنی وشەکانی یەکتردا کێشەیان هەیە.
ناسنامەکانی سوننە، عەلەوی، ئێزیدی، شیعە هەندێک جار گفتوگۆکردن لەسەر داهاتووی هاوبەشیش قورس دەکەن.

بۆیە دابەشبوونە سەرەکییەکە، لەو هێڵانەدا نییە، بەڵکو لە شێوازی سەیری خەڵک بۆ یەکتردا ڕوودەدات.
یەکگرتنی گەلێک، پێش یەکگرتنی خاکەکان، بە یەکگرتنی دڵەکان و بیرۆکەکان دەست پێدەکات.

لە سایکس–پیکۆوە تا ئەمڕۆ: هەمان پرسیار، مەرجە نوێیەکان

تێگەیشتن لە سایکس–پیکۆ، تێگەیشتنە لە پرسیارەکانی بەردەم کورد ئەمڕۆ.
کورد، وەک سەدەیەک لەمەوبەر، هێشتا لەناو سنووری چوار وڵاتدا دەژین.
بەڵام ئەمجارە دۆخەکە جیاوازە:
ئێستا دەتوانن بە زمانی خۆیان بخوێنن، دامەزراوەی کلتووری دابمەزرێنن، خاوەنی ئیدارەی ناوچەیی بن.

واتە هەموو قۆناغێکی مێژوو بە هەمان شێوە دووبارە نابێتەوە.
سایکس–پیکۆ ڕێککەوتنێک نەبوو کە کوردەکانی "دابەش" بکات، بەڵکو خاڵێکی وەرچەرخان بوو کە بەخەبەری هێنا.
نەخشەکان نەگۆڕان لەوانەیە، بەڵام مێشکەکان دەستیان بە گۆڕان کرد.

ئەنجام: خوێندنەوەی ڕاستی، نەک نەخشە

چیرۆکی سایکس–پیکۆ، لە ڕاستیدا هۆشدارییەکە.
کاتێک گەلێک داهاتووی خۆی دەخاتە سەر مێزی کەسانی تر، ئەنجامەکە هەمیشە هەمان شتە.
بۆیە ئەرکی سەرەکیی کوردەکانی ئەمڕۆ، پەنابردن نییە بۆ ئەفسانەکانی ڕابردوو، بەڵکو پرسیارکردنە لەو ئەفسانانە.

"ئینگلیزەکان نەخشەکەیان کێشا، بەڵام ئەوە بێدەنگیی خودی کورد بوو کە وای کرد ئەو هێڵانە هەمیشەیی بن."

چارەنووسی کورد لەسەر نەخشە، ئیتر لە دەستی قەڵەمەکاندا نییە، بەڵکو لە دەستی ئیرادەی خۆیاندا.
ئەگەر ڕۆژێک بە ڕاستی یەک بگرن، ئەم یەکگرتنە بە خاک نابێت، بەڵکو بە هۆشیارییەکی هاوبەش دەبێت.

و کاتێک ئەو ڕۆژە هات، هێڵەکانی سایکس–پیکۆ لە لاپەڕە تۆزاوییەکانی مێژوودا دەمێننەوە.