Texnologiya və İnsan: Qorxu, Təkəbbür və Etik Sərhəd

Bəşəriyyət tarixi təkcə müharibələrin, dövlətlərin, dinlərin və sivilizasiyaların tarixi deyil. O, həm də insanın öz yaratdığı alətlər qarşısında duyduğu heyranlığın, qorxunun və nəticədə qurduğu yeni tarazlığın tarixidir. Daş baltadan mətbəəyə, buxar maşınından qatara, teleqrafdan internetə, süni intellektdən robotlara qədər hər böyük ixtira insanın dünya ilə münasibətini dəyişdirmişdir. Lakin hər böyük dəyişikliyin ilk anında eyni köhnə qorxu yenidən ortaya çıxmışdır: “Bu yeni dünyada mənə yer qalacaqmı?”

Bu gün süni intellekt, robotlar və avtomatlaşdırma qarşısında duyduğumuz narahatlıq bizə çox yeni görünə bilər. Halbuki bəşəriyyət bu hissi ilk dəfə yaşamır. Hər böyük texnoloji inkişaf, ortaya çıxdığı dövrün insanında əvvəlcə bir sarsıntı yaratmışdır. İnsan, öz yaratdığı ixtiranın bir gün özünü lazımsız edə biləcəyi düşüncəsinə qapılmışdır.

Mətbəənin ortaya çıxışı bunun ilk böyük nümunələrindən biridir. Mətbəə təkcə kitab çap edən bir maşın deyildi; bilginin çoxalması, yayılması və köhnə avtoritetlərin nəzarətindən çıxması demək idi. Əlyazma mədəniyyətinə əsaslanan dünya sarsıldı. Xəttatlar, yazıçılar, dini və siyasi avtoritetlər bilginin hər kəsin əlinə keçməsindən narahat oldular. Çünki bilgi çoxaldığında təkcə kitablar çoxalmaz; sual verən insanlar da çoxalır.

Fəqət mətbəə insanı əhəmiyyətsizləşdirmədi. Tam əksinə yeni bir insan tipi doğurdu: oxucu, yazıçı, tənqid edən, müzakirə edən, ictimai həyata qatılan insan. Bilgi köhnə inhisarından çıxdı, amma insan yox olmadı. İnsan, mətbəəni öz düşüncə dünyasının bir hissəsi halına gətirdi.

Sonra maşınlar gəldi. Sənaye İnqilabı ilə birlikdə insanın qol gücü maşının qarşısında geriləməyə başladı. Sənətkar, toxucu və kiçik istehsalçı öz əməyinin dəyərsizləşdiyini düşündü. “Maşın istehsal etsə mənə nə gərək qalacaq?” sualı sənaye dövrünün ən dərin qorxularından biri oldu. Bu qorxu bütövlükdə haqsız deyildi. Bəzi peşələr yox oldu, bəzi həyatlar dağıldı, bəzi insanlar yeni nizamın kənarında qaldı. Texnologiya hər zaman yalnız imkan gətirməz; acı, qırılma və ədalətsizlik də istehsal edir.

Amma maşın da insanı tamamilə lazımsız etmədi. İnsan istehsaldan silinmədi; istehsalın biçimi dəyişdi. Yeni iş sahələri, yeni peşələr, yeni siniflər, yeni haqq mübarizələri ortaya çıxdı. İnsan maşın qarşısında sadəcə yenilən bir varlıq olmadı; maşını iş nizamının, hüququn və toplumsal həyatın içinə yerləşdirdi.

Qatar ixtira edildikdə narahatlıq başqa bir biçim aldı. Qatar yalnız bir nəqliyyat vasitəsi deyildi; zamanın və məsafənin mənasını dəyişdirdi. Əvvəllər günlərlə sürən səyahətlər saatlara endi. Qəsəbələr, şəhərlər, bazarlar və ölkələr bir-birinə bağlandı. Fəqət sürət eyni zamanda qorxu da doğurdu. İnsan bədəni bu sürətə dözə biləcəkdimi? Köhnə yerli həyat pozulacaqdımı? Karvançılar, arabaçılar, xan sahibləri və yol əsnafı nə edəcəkdi?

Qatar insanı əhəmiyyətsizləşdirmədi; fəqət insana yeni bir dünya duyğusu verdi. Artıq uzaq, əvvəlki qədər uzaq deyildi. İnsan məsafəni yenidən təyin etdi, zamanı yenidən tənzimlədi, şəhərləri yenidən qurdu.

Teleqraf və telefon məsafəni daha da zəiflətdi. Xəbər, artıq günlər ya da həftələr sonra deyil, çox qısa müddətdə çata bilirdi. İnsan səsi kabellərin içindən keçərək başqa bir şəhərə, başqa bir ölkəyə vara bilirdi. Bu dəfə narahatlıq bu idi: İnsan artıq hər an əlçatan olacaqdımı? Xəbərləşmənin bu qədər sürətlənməsi siyasəti, ticarəti, müharibəni və insan münasibətlərini necə dəyişdirəcəkdi?

Radio, kinoteatr və televiziya isə insanın kütlə ilə münasibətini dəyişdirdi. Eyni söz, eyni görüntü və eyni xəbər milyonlarla insana eyni anda çata bilirdi. Bu böyük bir imkan idi, fəqət eyni zamanda böyük bir təhlükə idi. Çünki kütləvi informasiya vasitələri insanı məlumatlandıra bildiyi kimi yönləndirə bilər, aydınlada bildiyi kimi aldadar, birləşdirə bildiyi kimi tək tip halına da gətirə bilərdi. Bu çağda insanın narahatlığı bu idi: “Mən öz düşüncəmi qururam, yoxsa mənə göstərilən dünyanı mı gerçək sanıram?”

Kompüter və internetlə birlikdə texnologiya artıq yalnız insanın qoluna, gözünə, qulağına və məsafəsinə deyil, zehni əməyinə də toxunmağa başladı. Kompüter hesabladı, saxladı, tənzimlədi, yazdı. İnternet isə biliyə əlçatanlığı qeyri-adi ölçüdə asanlaşdırdı. Fəqət bu dəfə bilgi azlığı deyil, bilgi çoxluğu insanı çətinliyə salmağa başladı. Həqiqət ilə yalan, bilgi ilə səs-küy, fikir ilə təbliğat bir-birinə qarışdı.

Sosial media bu prosesi daha da dərinləşdirdi. İnsan artıq yalnız bilgi alan deyil, davamlı özünü göstərən, özünü bazarlayan, bəyənmə gözləyən və təsdiq axtaran bir varlığa çevrildi. Məhrəmiyyət zəiflədi, diqqət parçalandı. İnsan öz həyatını yaşamaqdan çox, başqalarına göstəriləcək bir həyat istehsal etməyə başladı.

Bu gün isə süni intellekt və robotlar qarşısındayıq. Bu dəfə narahatlıq daha dərindir. Çünki əvvəlki texnologiyalar əksər hallarda insanın qol gücünü, sürətini, nəqliyyatını və xəbərləşməsini dəyişdirmişdi. Süni intellekt isə insanın yazma, düşünmə, tərcümə etmə, analiz etmə, qərar vermə və istehsal etmə sahəsinə yaxınlaşır. Robotlar isə yalnız fabriklərdə deyil; sağlamlıqda, kənd təsərrüfatında, təhlükəsizlikdə, xidmət sektorunda və gündəlik həyatda daha görünən hala gəlir.

Bu səbəbdən bugünkü sual daha kəskindir: “Maşın artıq yalnız əlimizin deyil, ağlımızın da yerinə keçəcəkmi?”

Stenli Kubrikin 2001: Kosmik Odisseya filmi bu qorxunun mədəni yaddaşdakı ən güclü simvollarından biridir. Filmdəki HAL 9000, yalnız bir kompüter deyil; insanın öz yaratdığı zəka qarşısında nəzarəti itirmə qorxusunun simvoludur. Bu gün süni intellekt və robotlar qarşısında duyulan narahatlığın dərinində də eyni sual vardır: İnsan öz ixtirasının ağası olaraq qala biləcəkmi?

Fəqət tarix bizə başqa bir şey də söyləyir. Bəşəriyyət hər böyük texnoloji yenilik qarşısında əvvəlcə qorxuya qapılmış, öz yerini itirəcəyini düşünmüş, fəqət zamanla o texnologiyanı gündəlik həyatına, əxlaqına, hüququna və mədəniyyətinə uyğunlaşdırmışdır. Heç bir texnologiya bu günə qədər insanı bütövlükdə əhəmiyyətsizləşdirəcək mütləq bir güc qazanmamışdır. Texnologiya insanın bəzi rollarını dəyişdirmiş, bəzi peşələri ortadan qaldırmış, bəzi vərdişləri dağıtmış, bəzi dəyərləri zorlamışdır; fəqət insanı tarix səhnəsindən silə bilməmişdir.

Çünki insan yalnız texnologiya istehsal edən bir varlıq deyil. İnsan eyni zamanda texnologiyaya məna verən, onu təyin edən, məhdudlaşdıran, müzakirə edən və əxlaqi bir çərçivə içinə almağa çalışan varlıqdır. Yeni bir ixtira ortaya çıxdığında əvvəlcə təəccüb və narahatlıq doğur. Sonra cəmiyyət o ixtiranın zərərlərini və imkanlarını görməyə başlayır. Ardından etik, hüquq, fəlsəfə, siyasət və toplumsal şüur devreye girir.

Bəşəriyyət hər yeni texnologiyaya eyni təməl sualları soruşur: Bu kimə xidmət edir? Kimə zərər verir? Hansı sərhədlər içində istifadə edilməli? Hansı məqsədlərlə qadağan edilməli? Hansı dəyərləri gücləndirir, hansılarını zəiflədir?

İşte insanın əsas üstünlüyü burada ortaya çıxır. İnsan texnologiyadan daha sürətli olmaya bilər. Bir maşından daha doğru hesab edə bilməyə bilər. Bir süni intellektdən daha sürətli mətn istehsal edə bilməyə bilər. Bir robotdan daha yorulmaz olmaya bilər. Fəqət insan, “Bu doğru mu?”, “Bu ədalətli mi?”, “Bu insani mi?”, “Bunun məsuliyyətini kim üstlənəcək?” deyə soruşa bilən varlıqdır. Texnologiya əməliyyat edər; insan məna axtarar. Texnologiya nəticə istehsal edər; insan nəticələrin əxlaqi bədəlini düşünər.

Bu səbəbdən heç bir texnoloji inkişaf ya da inqilab, bəşəriyyətin minlərlə ildə inkişaf etdirdiyi etik və fəlsəfi çərçivənin tamamilə xaricinə çıxa bilməz. Ən çox onu zorlar, sarsıdar, genişləndirər və yenidən düşünməyə məcbur edər. Atom bombası bəşəriyyətə müharibənin əxlaqını yenidən düşündürdü. İnternet məhrəmiyyəti və həqiqəti yenidən müzakirəyə açdı. Süni intellekt də bu gün əməyi, yaradıcılığı, məsuliyyəti, insan ləyaqətini və qərar vermə səlahiyyətini yenidən müzakirəyə zorlayır.

Texnologiya bəşəriyyətin etik dünyasından qaça bilməz. Çünki texnologiyanın öz başına bir vicdanı yoxdur. Onu müharibə aləti də edən insandır, müalicə aləti də. Onu nəzarət sistemi də edən insandır, təhsil imkanı da. Onu manipulyasiya aləti də edən insandır, həqiqətə çatma aləti də. Bu üzdən əsas məsələ texnologiyanın nə qədər inkişaf etdiyi deyil, insanın onu hansı dəyərlər sistemi içində istifadə etdiyidir.

Bir başqa gerçək daha vardır: Hər texnoloji inkişaf, ona sürətlə uyum sağlayan yeni bir nəsil də yaradır. Bu nəsil, yeni texnologiyanı əvvəlki nəsillərdən daha rahat istifadə edir. Mətbəə çağında çap metninə alışanlar şifahi mədəniyyət insanlarına qarşı üstünlük qazandı. Sənaye çağında maşını öyrənənlər köhnə sənət dünyasına qarşı önə keçdi. Kompüter çağında rəqəmsal alətləri istifadə edənlər kağız nizamına bağlı qalanları geridə buraxdı. İnternet və sosial media çağında isə rəqəmsal dünyaya doğulan nəsillər, əvvəlki nəsilləri yavaş, köhnə və bacarıqsız görməyə başladı.

Bu gün də interneti, sosial medianı, robotik dünyanı və süni intellekti yaxşı istifadə edən bir nəsil böyük bir özgüvənlə dolaşır. Hətta yer yer təkəbbürlü bir tərzlə, özündən əvvəlki nəsilləri kiçimsəyir. Fəqət bu texnoloji təkəbbür keçicidir. Çünki texnologiya heç bir nəsilə qalıcı bir üstünlük verməz. Bugünün rəqəmsal yerlisi, yarının texnoloji yadellisi ola bilər. Bu gün süni intellekti asanlıqla istifadə edən nəsil, sabah hələ adını bilmədiyimiz başqa bir texnologiya qarşısında eyni təəccübü yaşaya bilər.

Hər nəsil, özündən əvvəl gələnləri texnologiya qarşısında yetərsiz tapar; fəqət çox keçmədən özündən sonra gələnlərin dünyasında eyni yetərsizlik duyğusunu yaşar. Bu səbəbdən texnoloji bacarıq insana təkəbbür deyil, təvazö qazandırmalıdır. Çünki heç bir nəsil texnologiyanın son durağında yaşamaz. Hər nəsil yalnız öz zamanının keçici istifadəçisidir.

Bu üzdən texnologiya qarşısında əsas ehtiyac, davamlı dəyişən alətlərə tapmaq deyil, dəyişməyən insani dəyərləri qorumaqdır. Sürət önəmlidir, fəqət bilgelik sürətdən daha önəmlidir. Veri önəmlidir, fəqət həqiqət veridən daha dərindir. Verimlilik önəmlidir, fəqət ədalət verimlilikdən daha dəyərlidir. Süni intellekt güclüdür, fəqət vicdan sahibi deyil. Robot yorulmaz, fəqət mərhəmət etməz. Alqoritm qərar təklif edə bilər, fəqət məsuliyyət daşıya bilməz.

Bəşəriyyəti insan edən şey yalnız ixtira etmə qabiliyyəti deyil. Bəşəriyyəti insan edən şey, öz ixtirasını sorğulama cəsarətidir. “Bunu edə bilirik” demək yetməz. “Bunu etməliyikmi?” deyə soruşmaq gərəkdir. Texnologiya imkanın dilidir; etik isə sərhədin və məsuliyyətin dilidir.

Bu gün robotlar və süni intellekt qarşısında yaşadığımız qorxu, əslində texnologiyadan çox insanın özünə dair bir qorxudur. Əgər insan öz etik dəyərlərini, hüquq bilincini, fəlsəfi dərinliyini və vicdani məsuliyyətini qorusa, texnologiya yenə insanın xidmətində qala bilər. Fəqət insan bu dəyərləri itirsə, ən inkişaf etmiş texnologiya belə bəşəriyyətin xidmətkarı deyil, ağası halına gələ bilər.

Nəticədə məsələ budur: Texnologiya insanı yox etməz; fəqət insan öz əxlaqi mərkəzini itirsə texnologiya qarşısında kiçilər. Mətbəədən qatara, teleqrafdan televiziyaya, kompüterdən internetə, süni intellektdən robotlara qədər bütün tarixi proses bizə eyni dərsi verir. İnsan hər yeni ixtira qarşısında əvvəlcə qorxmuş, sonra onu anlamış, təyin etmiş, müzakirə etmiş və öz həyatına uyğunlaşdırmışdır.

Bu səbəbdən bu gün də edilməsi gərəkən şey robotlardan, süni intellektdən ya da yeni texnologiyalardan kor-koranə qorxmaq deyil. Əsas edilməsi gərəkən, onları bəşəriyyətin minlərlə illik etik və fəlsəfi mirası içində anlamlandırmaq, nəzarət etmək və insan ləyaqətinə xidmət edəcək şəkildə yönləndirməkdir.

Çünki texnologiya nə qədər irəliləsə irəliləsin, bəşəriyyətin ən böyük sualı dəyişməyəcəkdir: Daha güclü maşınlar mı yaradacağıq, yoxsa daha ədalətli, daha bilincli və daha insani bir dünya mı quracağıq?

İnsanın gələcəyini müəyyən edəcək olan robotların gücü deyil, insanın öz vicdanını qoruma gücüdür.

Hörmətlə. Mücahit Özden Hun