Mücahit Özden Hun | Hunacademy
Değerli Okuyucular,
Kürt halkı, modern tarihin en ağır baskılarına maruz kaldı. Dili yasaklandı, çocuklarına kendi ana dilinde eğitim vermesi engellendi, köyleri boşaltıldı, isimleri değiştirildi. Normalde böyle bir halkın kısa sürede kimliğini kaybetmesi beklenirdi. Ama Kürtler kaybolmadı. Çünkü onların en büyük gücü, aşiret yapıları ve hafızalarıydı.
Bugün birçok çevre aşiretleri “feodal, ilkel, gerici” diye küçümser. Oysa gerçek tam tersidir. Kürt kimliği ve dili, en çok aşiretlerin sayesinde hayatta kaldı. Çünkü aşiret, sadece bir akrabalık zinciri değil; aynı zamanda bir hafıza kalesidir.
Bu gerçeğe birkaç hafta önce bir kez daha şahit oldum. Iğdır bölgesinde yaşamış Gelturan (Gelturî) aşireti mensubu Nado (Nadir Taşdemir) Ağa’nın 1919-1920 yıllarında Iğdır bölgesinde meydana gelen İç Savaş’taki rolü üzerinde bir araştırma yaparken aradan 105 yıl geçmesine ve yazılı hiçbir kayıt olmamasına rağmen Nado Ağa’nın hayatı tüm görkemiyle ve en ince detayına kadar hafızalarda saklıydı. Karasu Çayı hattında verilen mücadele, Taşburun’daki çarpışmalar, köylerin boşaltılması… Aradan bir asır geçti ama anlatı bozulmadı. Çünkü Kürtler için anlatı, sıradan bir hikâye değil; kutsal bir emanetir.
Dededen toruna geçen söz, süslenmez, değiştirilmez. Sanki Tanrı’nın buyruğuymuş gibi korunur. Bir hikâyeyi bozmak, emanete hıyanet sayılır. Bu yüzden bir asır önce yaşanmış olaylar bugün hâlâ aynı kelimelerle dile gelir.
Sosyologların işaret ettiği gibi hafıza bireysel değil, toplumsaldır. Topluluk, neyi ve nasıl hatırlayacağını birlikte belirler. Kürtlerde bu düzenleme, aşiret yapılarında, taziyelerde, köy meclislerinde ve dengbêjlerin stranlarında gerçekleşti.
DENGBÊJLER: SESLE TAŞINAN TARİH
Her aşiret liderinin bir dengbêji vardı. Dengbêjler, yalnızca stran söyleyen sanatçılar değil; toplumun arşiviydi. Onların sesinde kahramanlıklar, yenilgiler, sevinçler ve acılar taşınırdı. Eğer aşiretlerin koruması olmasaydı Kürt tarihinin temel taşı dengbêjler de yaşam şansı bulamayacak, tarihi bilgiler geçmişin sessizliğinde kaybolup gidecekti.
Bir dengbêjin anlattığı destan köy köy dolaşır, başka dengbêjler tarafından yinelenirdi. Bu zincir sayesinde, aynı olayın farklı bölgelerde neredeyse aynı sözlerle anlatılması şaşırtıcı değildir. Dengbêjlik, bireysel değil kolektif bir hafıza mekanizmasıydı.
EVDALÊ ZEYNIKÊ: SERHAD’IN HAFIZASI
Evdalê Zeynikê, 1800’lerin başında Ağrı’nın Tutak ilçesine bağlı Cemalverdi köyünde dünyaya gelir. Babasının adı Mustafa, dedesinin adı Hasan, baba tarafından dedesinin adı Süleyman; annesinin adı Zeynê’dir. Babasını üç yaşında kaybeder, annesinin yanında büyür. Bu yüzden çevresinde “Evdalê Zeynikê” yani “Zeynê’nin oğlu Evdal” diye anılır. Anlatıya göre 113 yıl yaşadığı söylenir.
Gençlik yıllarında çiftçilik ve çobanlıkla meşgul olur. Otuzlarına yaklaşırken gördüğü bir rüyanın ardından ağır bir hastalık geçirir, iyileşme döneminde yatakta mırıldandığı ezgiler ve o güne dek işitilmemiş bir makamla söylediği sözler dikkat çeker. Bu kırılma, onu Serhad dengbêjliğinin öncülerinden biri haline getirir. Modern anlatıda Yaşar Kemal’in onu “Kürtlerin Homeros’u” diye nitelemesi boşuna değildir; çünkü Evdal, yaşadığı çağın insanlarını, savaşlarını, sürgünlerini ve sevdalarını sözlü hafızaya dönüştürür.
Evdal ileri yaşlarında gözlerini kaybeder. Bazı anlatmalarda, “kanadı kırık turnaya bakan kör gözler” imgesi onun tasavvufî ve hüzünlü iç dünyasını temsil eder. Evli olduğu Gulê’den de söz edilir; şiirlerinde aşkın yakıcılığı ile hiciv bir aradadır.
Kaynakların aktardığına göre “Şahê Dengbêjan” diye anılan Evdal, Eleşkirt Beyi Sürmeli Mehmed Paşa’nın maiyetinde de bulunur. Osmanlı idaresinin Kozanoğulları isyanını bastırma teşebbüsleri sırasında Paşa, yüzlerce süvarisiyle bölgeye giderken Evdal’ı da yanına alır. Bu sefer, yalnızca bir askerî hareket değildir; dönüşte kolera gibi salgınların patlak verdiği, can kayıplarının yaşandığı, göç ve dağılmaların görüldüğü zorlu bir devirdir. Anlatıya göre sefer sonrasında farklı diyarlardan gelenler memleketlerine dağılır, Evdal da Serhad’a tek başına dönenlerin arasındadır.
Bu büyük sarsıntı, Evdal’ın en bilinen destanlarından birine ilham verir: “Wey Xozanê”. Kılam, Kozan seferinin açtığı yarayı, yollara düşenlerin feryadını ve geride kalanların kederini sözün gücüyle taşır. Bugün dahi halk arasında canlılığını koruması, Evdal’ın dili nasıl bir ortak hafızaya dönüştürdüğünü gösterir.
Evdal’ın sesi, Serhad ekolünün ayırt edici tartısını taşır. Kılamlarında hem lirizm hem taşlama birlikte yürür; düğünlerden kış odalarına, uzun yol konaklarından paşa divanlarına kadar farklı mekânlarda aynı ağırlıkla söylenir. Mısralarında kısa, doğrudan ve vurucu söyleyiş belirgindir. Bir genç kızın boyunu alaya edeceği yerde hemen ardından onu över; bir beyliğin gücünü anlatırken bir köylünün çilesini de ihmal etmez. Bu dalgalanan ton, sahici bir yaşam görgüsünün ürünüdür.
Evdal, sazla değil saf insan sesiyle icra eder. Bu tercih, sözün melodiyi taşıdığı, melodinin de sözü yeniden kurduğu bir denge üretir. Onu dinleyen dengbêjler, başta Serhad olmak üzere birçok bölgede aynı söyleyişin izini takip eder. Bugünün dengbêj meclislerinde “Evdal’ın soluğu” diye anılan bir ifade boşuna yerleşmemiştir.
Kaynaklar, Evdalê Zeynikê’nin 1913 yılında Hakk’ın rahmetine kavuştuğunu yazar. Ardında yalnızca kılamlar değil, bir hafıza tekniği bırakır: yaşananı mısraya, mısrayı melodiye, melodiyi toplumsal belleğe bağlayan zincir. Onun mirası, bugünün dengbêjlerine de ilham verir; sesi bir zamanlar sınırları aşan kervanlar gibi diyardan diyara dolaşmayı sürdürür.
ŞAKİRO (1936–1996)
Asıl adı Şakir Deniz olan Şakiro, 1936’da Ağrı/Eleşkirt’in Toprakkale (Kelê, Kela Elajgirê) köyünde doğmuştur. Kökeni Redkî (Redkan) aşiretine dayanır. Ailesi 1915’lerde Erivan’ın Qerka köyünden göç ederek Ağrı’ya yerleşmiştir. Bu nedenle Şakiro’nun soy kökleri Erivan’a, Redkî aşiretine uzanır. 20. yüzyılda dengbêjliğin en güçlü temsilcilerinden biri oldu. Sesi, Mezopotamya’nın dört bir yanında yankılandı.
Şakiro
Şakiro, özellikle Muş, Bulanık ve çevresindeki aşiretlerin hafızasını stranlarında yaşattı. Onun anlattığı hikâyelerde sadece aşk ve kahramanlık değil; köy boşaltmaları, göçler ve baskılar da vardı. Aşiretler, onu kendi geçmişlerinin sözcüsü olarak sahiplendiler. Şakiro’nun sesi, köy boşaltmalarından göçlere, aşk destanlarından acı kayıplara kadar geniş bir hafızayı bugüne ulaştırdı. Aşireti, onun hafızasını koruyarak dengbêjliğin modern dönemde bile yaşamasını sağladı.
Evdalê Zeynikê ve Şakiro’nun aşiretlerle olan bağı gösteriyor ki dengbêjlik bireysel bir yetenek değil, aşiret yapılarının sağladığı toplumsal bir zeminde yaşadı. Dengbêjler, aşiret hafızasının bekçileri ve asimilasyona karşı direncin en güçlü taşıyıcıları oldular.
MEDRESELER: AŞİRETLERİN HİMAYESİNDE YAŞAYAN HAFIZA MEKÂNLARI
Kürt halkının tarih ve edebiyatı, resmi yasaklara ve baskılara rağmen tamamen silinmedi. Bunun en büyük sebebi, aşiretlerin koruması altındaki Kürt medreseleri oldu. Medreseler, yalnızca dini eğitim veren kurumlar değildi; aynı zamanda Kürt dilinin, edebiyatının ve tarihinin saklandığı ve geleceğe taşındığı kültürel sığınaklardı.
2 Eylül 1925 tarihli kanun ile Türkiye genelinde tekke ve zaviyelerin kapatılmasına karar verildi. Bu yasaklama, sadece tarikatları değil, Kürt medreselerini de hedef aldı. Çünkü Kürt medreseleri, dini eğitimin yanı sıra Kürtçeyi, Kürt edebiyatını ve tarihi de yaşatan kurumlar haline gelmişti.
Devletin amacı, bu yapıları ortadan kaldırarak dini ve kültürel bağımsızlığı kırmaktı. Ancak aşiretler devreye girdi. Medreseler kapatılsa da, aşiretler kendi içlerinde bu kurumlara yaşama alanı sundular. Yasaklara rağmen medreseler, köylerde, aşiret meclislerinde, gizli odalarda faaliyetlerini sürdürdüler.
Aşiret liderleri, medreseyi sadece bir dini kurum olarak değil, aynı zamanda kendi kimliklerinin devamı için bir direniş noktası olarak gördüler. Bu yüzden hocaları ve talebeleri himaye ettiler. Medreseler bazen bir aşiretin korumasında, bazen bir şeyhin nüfuz alanında, bazen de dağ köylerinin korunaklı yapıları içinde faaliyet göstermeye devam etti.
Aşiretler medreselere yiyecek, barınak ve koruma sağladı. Devlet baskısından kaçan hocalar, aşiretlerin misafiri oldu. Böylece Kürt medreseleri, yasaklara rağmen ayakta kalabildi.
Bu medreselerden mezun olan on binlerce din hocası, 20. yüzyıl boyunca Kürt coğrafyasının dört bir yanında görev yaptı. Her biri, resmi eğitim sisteminin dışında bir “gizli müfredat” taşıyordu:
- Ahmedê Xanî’nin Mem û Zîn’i,
- Melayê Cizîrî’nin divanları,
- Feqiyê Teyran’ın şiirleri,
- ve halk arasında yasaklanmış, dolaşımdan kaldırılmış daha pek çok eser.
Bu eserler, talebelere ders kitabı gibi okutuldu. Öğrenciler, yalnızca dini bilgiler değil, aynı zamanda Kürt dili, edebiyatı ve tarihi ile yoğruldular. Yıllar sonra hoca olduklarında, bu hafızayı vaazlarda, sohbetlerde, cenazelerde, düğünlerde halkla paylaştılar.
Böylece yasaklanmış bir edebiyat, yasaklanmış bir tarih, resmi kurumların dışında halkın içinde yaşamaya devam etti.
Bu medreseler “kaçak” sayılıyordu ama halk onlara gönüllü olarak sahip çıktı. Birçok köyde, evlerin gizli bölümleri, ahırların üst katları, hatta dağ başındaki kulübeler medreseye dönüştürüldü. Talebeler gündüzleri çobanlık yapar, geceleri medresede okurdu. Bu şekilde, Kürt kimliği sadece korunmakla kalmadı, aynı zamanda geniş kitlelere ulaştırıldı.
Aşiretin korumasında gizli bir medrese odası. Kürt çocukları Ahmedê Xanî’nin şiirlerini ezberliyor
Medreseler, Kürtlerin hafızasında hem dini hem kültürel bir direniş mekânı olarak yer etti. Bugün hâlâ yaşlı kuşaklardan pek çoğu, gençlik yıllarında medrese eğitimi aldığını ve orada Kürt dilini, edebiyatını öğrendiğini anlatır.
Eğer aşiretler olmasaydı, 1925’teki yasaklardan sonra Kürt medreseleri tamamen yok edilebilirdi. Eğer medreseler yok olsaydı, Kürt dili ve edebiyatı da çok daha erken bir tarihte sönüp gidebilirdi. Ama olmadı. Çünkü aşiretler, medreselere yaşama alanı sundu. Medreseler de Kürt tarihini, dilini ve edebiyatını halkın içine taşıdı.
Bir bakıma, aşiretler medreseleri korudu; medreseler de Kürt kimliğini korudu.
TARİHSEL GERÇEKLİK: AŞİRETLERİN ROLÜ
Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren uygulanan sürgünler, köy boşaltmaları, dil yasakları ve zorla isim değişiklikleri, Kürt kimliğini eritmeye yönelikti. Eğer aşiret yapıları olmasaydı, Kürt dili ve edebiyatı çoktan silinip giderdi.
- Aşiretler sayesinde dengbêjler korundu.
- Aşiretler sayesinde medreseler yaşadı.
- Aşiretler sayesinde kuşaklararası anlatılar ve soyağaçları bozulmadan aktarıldı.
Dolayısıyla aşiretler, Kürt kimliğinin en temel taşı ve en sağlam sığınağı oldular.
Bugün düğünlerde söylenen stranlar, taziyelerde yapılan sohbetler, köy odalarında aktarılan hikâyeler hâlâ bu hafızayı canlı tutmaktadır. Sosyal medyada paylaşılan dengbêj kayıtları ve gençlerin dedelerinden duyduklarını paylaşmaları, bu zincirin kopmadığını gösteriyor.
“Kutsal emanet” artık yalnızca köy odalarında değil; dijital dünyada da varlığını sürdürüyor.
SONUÇ
Kürtler için tarih, resmi kitaplarda değil; hafızalarda, dengbêjlerin stranlarında, medreselerde, aşiret meclislerinde saklıdır. Bu yüzden unutan değil, hatırlayan bir halk oldular.
Bugün bize düşen, bu hafızayı küçümsemek değil; ona sahip çıkmaktır. Çünkü tarih, unutanları değil; hatırlayanları ve emanete sahip çıkanları yazar.
Doğrudur, devlet dillerini yasakladı, arşivlerini kapattı, Kürt toplumu baskı altına aldı. Ama Kürtler tarihsel hafızalarını aşiretlerin, dengbêjlerin ve medreselerin korumasında yaşatmasını bildiler.